.

نهج البلاغه با موضوع نگرش صحیح به دنیا و آخرت

جلسه ششم 96/10/25

استاد گرامی زهره بروجردی


بسم الله الرحمن الرحیم

بحث مان در باب دنیا و آخرت بود، به بخشی از خطبه 111 نهج البلاغه اشاره کردیم.

*ادامه خطبه 111 مرحوم فیض الاسلام  فراز 11 ،ص 153

وَ كُلُّ شَي ءٍ مِنَ الدُّنْیَا سَمَاعُهُ أَعْظَمُ مِنْ عِیَانِهِ وَ كُلُّ شَي ءٍ مِنَ الْآخِرَةِ عِیَانُهُ أَعْظَمُ مِنْ سَمَاعِهِ «فَلْیَكْفِكُمْ مِنَ الْعِیَانِ السَّمَاعُ وَ مِنَ الْغَیْبِ الْخَبَرُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَا نَقَصَ مِنَ الدُّنْیَا وَ زَادَ فِي الْآخِرَةِ خَیْرٌ
» مِمَّا نَقَصَ مِنَ الْآخِرَةِ وَ زَادَ فِي الدُّنْیَا فَكَمْ مِنْ مَنْقُوصٍ رَابِحٍ وَ مَزِيدٍ خَاسِرٍ

همه چیز دنیا شنیدن آن بزرگتر از ديدن آن است، و هر چیز از آخرت ديدن آن بزرگتر از شنیدن آن است. پس كفايت مى كند شما را شنیدن از ديدن، و خبر دادن از پنهانى هاى آخرت. آگاه باشید، هر گاه از دنیاى شما كاهش يابد و به آخرت افزوده گردد بهتر از آن است كه از پاداش آخرت شما كاسته و بر دنیاى شما افزوده شود. چه بسا كاهش يافته هايى كه سود آور است، و افزايش داشته هايى كه زيان آور بود.

دَخِلَ: فاسد شد

وَ كُلُّ شَي ءٍ مِنَ الدُّنْیَا سَمَاعُهُ أَعْظَمُ مِنْ عِیَانِهِ وَ كُلُّ شَي ءٍ مِنَ الْآخِرَةِ عِیَانُهُ أَعْظَمُ مِنْ سَمَاعِهِ

امیرالمؤمنین )ع( فرمودند : تمام امور دنیوی شنیدنش عظیم تر از دیدنش است،اگر سوال کنید علت چیست حضرت پاسخ می دهند زیرا بین دیدن و شنیدنش تفاوت است،تازمانیکه انسان انرا ملاحظه نکرده است و تنها شنیده گمان می کند با عظمت است ولی وقتی آن را ملاحظه می کند به محدودیتش پی می برد.

اما آخرت چنین نیست ،زیرا آخرت جنس مادی ندارد و همانند ماده محدود نیست بلکه نامحدود است از همین رو شنیدنش قابل قیاس با دیدنش نیست.

مثالی برای تقریب به ذهن بیان می کنیم،فردی ثروتمند را تصور کنید که زمانیکه میزان ثروت و دارایی او را بیان می کنید تنها مدت محدودی فرصت می برد تا به ان میزان اشاره کنید اما اگر بخواهید انسانی الهی را وصف کنید باید مدتها در ارتباط با اوصاف او همچون علم و صداقت و تقوا و ... سخن بگویید و شاهد مثالهای مختلفی را برای اوصاف او بیان کنید زیرا امور مادی به دلیل محدودیتش وصف شدنی است ولی امور معنوی به جهت نامحدود بودنش وصف ناشدنی است.

فَلْیَكْفِكُمْ مِنَ الْعِیَانِ السَّمَاعُ وَ مِنَ الْغَیْبِ الْخَبَرُ

امیرالمؤمنین )ع( می فرمایند حال که امور دنیوی چنین است و شنیدنش بهتر از دیدن می باشد بیایید به شنیده ها اکتفا کنید و در فکر بدست آوردن آن نباشید. در ارتباط با آن عالم اکنون از نظر غیب است اخبارش را جدی بگیرید و به انچه از اخبار رسیده اکتفا کنید و به ان اهمیت دهید و برای جمع اوری توشه اش در انتظار دیدنش نباشید بالاخص که راوی وجود مبارک حضرات معصومین هستند که خبرشان عین صدق و حقیقت است.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَا نَقَصَ مِنَ الدُّنْیَا وَ زَادَ فِي الْآخِرَةِ خَیْرٌ مِمَّا نَقَصَ مِنَ الْآخِرَةِ وَ زَادَ فِي الدُّنْیَا

هریک از ما خواسته یا ناخواسته با گذر زمان عمر،مال،جمال و...مان را از دست می دهیم ، اما باید ببینیم در عوض انچه که از دست می دهیم چه چیز بدست می آوریم، اگر از دست داده هایمان در راه آخرت است از دست دادنش بهتر از از دست دادن اخرت است اما اگر اخرت مان را برای به دست اوردن دنیا از دست می دهیم )به عنوان مثال دروغ می گوییم تا به مال و مقامی برسیم ( گرفتار خسران خواهیم شد.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَا نَقَصَ مِنَ الدُّنْیَا وَ زَادَ فِی الْآخِرَةِ خَیْرٌ مِمَّا نَقَصَ مِنَ الْآخِرَةِ وَ « حضرت می فرمایند هرچیزی که از دنیای شما کم می شود )عمر، مال، جمال، توان و ...( اما آن را » زَادَ فِی الدُّنْیَا درست مصرف می کنید و توشه آخرت تان را پر می کند بسیار بهتر از چیزی است که از آخرت شما کم بشود و به دنیای تان اضافه گردد.

اگر اسایش اخروی مان را از دست بدهیم اما با دروغ و خیانتی که در دنیا مرتکب می شویم ظاهراً عزت و شهرتی بدست بیاوریم در اینجا از حساب باقی )آخرت( کم شده و به حساب فانی)دنیا( اضافه شده است.

حضرت می فرمایند ببینید چه امری برایتان بهتر است؟اینکه به دنیایتان اضافه شود یا اخرتتان افزون گردد؟!

سپس حضرت می فرمایند : فَكَمْ مِنْ مَنْقُوصٍ رَابِحٍ وَ مَزِيدٍ خَاسِرٍ چه بسیار کسانی که دنیایشان ناقص شده است اما سود بسیاری کردند » فَکَمْ مِنْ مَنْقُوصٍ رَابِحٍ « مانند شهداء که در سنین جوانی شهید شدند و به اوج کمال نایل گشتند، ظاهراً از عمرشان کم شد اما بیشترین سود را کرده است.

چه بسیار کسانی که دائم موجودی شان)مال، مقام، شهرت و ...( زیاد می » فَکَمْ مِنْ ...مَزِیدٍ خَاسِرٍ « شود اما این زیادی خسارت است زیرا از موجودی دیگرشان کاسته می شود.

ممکن است سؤال کنید که آیا جمع بین این دو امکان ندارد و ممکن نیست افزایش موجودی همراه با سود باشد؟پاسخ این است که بله ممکن است.حضرت نفرمودند هر گونه افزایش موجودی خسران اور است بلکه مراد افزایش نامشروع موجودی است،افزایش موجودی ممکن است نه تنها برای دنیای فرد سود افرین باشد بلکه از طریق مصرف صحیح ان اخرتش را نیز اباد کند.


* خطبه 111 مرحوم فیض الاسلام  از فراز 3 ،ص 904

در فراز 4 حضرت فرمودند : به خداسوگند مرگ امری جدی است. در فراز 5 فرمودند : مباداد توجه مردم به شما ، شما را به خود جلب کند چه بسا افرادی که بسیاری مال جمع کرده اند و عاقبت بر روی چوبها )تابوت( سوار شده اند.

أَ مَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَأْمُلُونَ بَعِیداً وَ يَبْنُونَ مَشِیداً وَ يَجْمَعُون كَثِیراً كَیْفَ أَصْبَحَتْ بُیُوتُهُمْ قُبُوراً وَ مَا جَمَعُوا بُوراً وَ صَارَتْ أَمْوَالُهُمْ لِلْوَارِثِینَ وَ أَزْوَاجُهُمْ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَا فِي حَسَنَةٍ يَزِيدُونَ وَ لَا مِنْ سَیِّئَةٍ يَسْتَعْتِبُونَ ]يُسْتَعْتَبُون [

آيا آن كسانى را كه آرزوهاى دور و دراز در دل داشتند و بناهاى بلند و استوار برمى آوردند و مال فراوان گرد مى آوردند، ديدى، كه خانه هايشان گورهايشان شد و هر چه گرد آورده بودند تباه گرديد و اموالشان به میراث خواران رسید و زنانشان نصیب ديگران شد نه ياراى آنكه بر حسنات خويش بیفزايند و نه توان آنكه از گناهان پوزش خواهند .

أَ مَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَأْمُلُونَ بَعِیداً وَ يَبْنُونَ مَشِیداً وَ يَجْمَعُون كَثِیراً كَیْفَ أَصْبَحَتْ بُیُوتُهُمْ قُبُوراً وَ مَا جَمَعُوا بُوراً وَ صَارَتْ أَمْوَالُهُمْ لِلْوَارِثِینَ وَ أَزْوَاجُهُمْ لِقَوْمٍ آخَرِينَ

حضرت می فرمایند : ایا اهل دنیا را ندیدید، کسانی که آرزوهای طولانی و درازی در این عالم دارند، ساختمانهای بسیار محکمی می سازند، مال بسیاری جمع می کنند ، ایا ندیدید چگونه خانه هایشان قبر شد، آیا ندیدید چگونه آن چیزی که جمع کردند و بعد از آنها ماند علیه شان شد و سبب هلاکتشان شد. آیا ندیدید مالشان به ورثه رسید و همسرشان نصیب افراد دیگری شد.
لَا فِي حَسَنَةٍ يَزِيدُونَ وَ لَا مِنْ سَیِّئَةٍ يَسْتَعْتِبُونَ ]يُسْتَعْتَبُون [ گرچه همه مواردی که تا کنون حضرت ذکر کردند سخت و مشکل بود اما دردناک ترین مشکل در آن عالم این است که افزایش حسنات ممکن نیست.

دنیا محل جمع اوری توشه است و به تعبیری دار کاشت است و اخرت دار برداشت.در اخرت تنها می توان برداشت سود یا برداشت ضرر افعال را داشت از همین رو باید تا می توانیم در این دنیا به جمع اوری حسنات بپردازیم.

در ان عالم امکان ابراز ندامت و عذرخواهی بابت سیئات » ] وَ لَا مِنْ سَیِّئَةٍ یَسْتَعْتِبُونَ ]یُسْتَعْتَبُون « وجود ندارد. در دعای ابوحمزه می خوانیم " لک العتبی لک العتبی حتی ترضی و بعد الرضا") لَک الْعُتْبَى حَتَّى تَرْضَى وَ إِذَا رَضِیتَ وَ بَعْدَ الرِّضَا( خدایا عتاب کردن مخصوص توست،مرا آنقدر عتاب کن تا راضی شوی، حتی بعد از راضی شدنت نیز عتاب کن.

در این عالم عتاب خدای سبحان ممکن است در حق بنده ثمره بخشد و بنده را از خطا و معاصی بازدارد اما در ان عالم عتاب حق در حکم عقاب است و سودی به حال بنده ندارد.

در این قسمت از خطبه با اینکه ظاهراً کلمه دنیا مشاهده نمی شود اما ما آن را در شمار مباحث دنیا عنوان کردیم، در واقع دنیا داری است که ازدیاد حسنات در ان صورت می گیرد.عموم افراد معمولا تنها هنگام سفر حلالیت می طلبند اما چه کسی به ما ضمانت داده که امروز روز اخر زندگی ما نباشد.

***
* خطبه 111 مرحوم فیض الاسلام  فراز 8

فَإِنَّ الدُّنْیَا لَمْ تُخْلَقْ لَكُمْ دَارَ مُقَامٍ بَلْ خُلِقَتْ لَكُمْ مَجَازاً لِتَزَوَّدُوا مِنْهَا الْأَعْمَالَ إِلَى دَارِ الْقَرَارِ فَكُونُوا مِنْهَا عَلَى أَوْفَازٍ وَ قَرِّبُوا الظُّهُورَ لِلزِّيَال

زيرا دنیا را نیافريده اند كه سراى جاويدان شما باشد، بلكه گذرگاهى است و بايد از آن توشه برگیريد، براى سرايى كه در آن قرار خواهید گرفت. پس براى سفر بشتابید و مركبان را حاضر آوريد كه زمان جدايى در رسیده است .

حضرت می فرمایند :دنیا محل اقامت و قرارگاه و اقامتگاه ابدی شما نیست بلکه محل عبور شماست تا به زحمت از این عالم توشه جمع کنید و انرا به سوی دارالقرار منتقل کنید.

البته اعتقاد ما این است که اگر ما کار به صورت صحیح انجام دهیم خدای سبحان فورا آن را به ان عالم منتقل می کند. قران در آیه آخر سوره مبارکه مزمل می فرماید "و ما تقدموا لانفسکم من خیر تجدوه عندالله" اگر کار درست انجام دهید و کارتان خالص باشد و نیاز به بازنگری و اصلاح نداشته باشد فوراً به ان عالم پست می شود .

دنیا برای شما خلق شده است یعنی دنیا » خُلِقَتْ لَکُمْ « حضرت فرمودند در توصیف دنیا فرمودند به نفع شماست نه به ضررتان اما نه به عنوان جایگاهی برای اقامت بلکه به عنوان محل عبوری که توشه عمل را در ان جمع کنید و به دارالقرار بفرستید.

فَكُونُوا مِنْهَا عَلَى أَوْفَازٍ

از دنیا به طرف اخرت به شتاب عبور کنید و)در انجام عمل( سرعت داشته باشید، اهمال و مسامحه و تسویف)سوف سوف گفتن( نداشته باشید ،نگویید بعدا فلان حسنه را انجام میدهم، وَ قَرِّبُوا الظُّهُورَ لِلزِّيَال ظهور جمع ظهر به معنای پشت است ، مجازا به مرکب هم ظهور می گویند زیرا بر پشت مرکب سوار می شوند.

زیال به معنای زائل شدن / جدا شدن

مرکب ها را برای رفتن نزدیک کنید و آنرا آماده رفتن کنید. » وَ قَرِّبُوا الظُّهُورَ لِلزِّيَال « هرچقدر بیشتر اقدام به عمل کنیم برای رفتن از این دیار آماده تر می شویم،در این صورت عبور از این دیار برایمان سخت نخواهد بود.
***
* خطبه 111 مرحوم فیض الاسلام ، فراز 1،ص 911

وَ انْقَادَتْ لَهُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ بِأَزِمَّتِهَا وَ قَذَفَتْ إِلَیْهِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ مَقَالِیدَهَا

هم دنیا و هم آخرت مطیع و منقاد خداوندند و زمامشان به دست اوست. آسمانها و زمینها، كلیدهاى خود را تسلیم او نموده اند . كلیدها ،» مقلاد « مَقَالِید: جمع

وَ انْقَادَتْ لَهُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ بِأَزِمَّتِهَا

دنیا و آخرت زمام خویش را تسلیم خدای سبحان کرده است و در اختیار اوست. اگر تسلیم خدای سبحان شویم مشکلات مادی و معنوی مان مرتفع می شود زیرا دنیا و اخرت عبد و منقاد خدای سبحان است و مسائل مرتبط با هریک نیز از حضرت حق فرمان می برد.

وَ قَذَفَتْ إِلَیْهِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ مَقَالِیدَهَا

آسمانها و زمین کلیدهایش را در اختیار خدای سبحان قرار داده است.

قذف به معنای پرت کردن و رها کردن. آسمان و زمین یعنی امور مادی و معنوی کلیدها را به خداوند داده است، از همین رو برای نیل به دنیا و اخرت باید بندگی حق را کرد و از خدای سبحان درخواست داشت.حتی اگر طالب دنیا باشیم و دنیا را از دنیا طلب کنیم به بیراهه رفته ایم و از ضالین هستیم.

يا دنیا اخدمي من « : خدای سبحان در حدیث قدسی بخشنامه ای به دنیا می دهد و می فرماید ای دنیا! هرکس خادم من شد تو به او خدمات برسان و هرکس » خدمني و اتعبي من خدمک خادم تو شد او را به زحمت بیانداز.

دنیا مأمور است که خادم خودش را در زحمت و اذیت قرار دهد و به خادم )بنده( خداوند خدمت کند.هرکس بنده حق شود خداوند امورات مادی و معنوی اش را به بهترین وجه اداره و تدبیر می کند.
الحمدلله ربّ العالمین
اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد و عجّل فرجهم