.

سوره مبارکه آل عمران آیه 118

96/9/25

استاد گرامی زهره بروجردی

 

يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفي‏ صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (118)

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! محرم اسرارى از غير خود، انتخاب نكنيد! آنها از هر گونه شرّ و فسادى در باره شما، كوتاهى نمى‏كنند. آنها دوست دارند شما در رنج و زحمت باشيد. (نشانه‏هاى) دشمنى از دهان (و كلام) شان آشكار شده و آنچه در دلهايشان پنهان مى‏دارند، از آن مهمتر است. ما آيات (و راه‏هاى پيشگيرى از شرّ آنها) را براى شما بيان كرديم اگر انديشه كنيد! (118)

خدا به مومنین فرمود : يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ. از غیر مومنین  کسانی را به عنوان محرم اسرارانتخاب نکنید (بطانه به معنی دوست نزدیکی است که محرم اسرار قرار می گیرد مانند  آستر لباس که به بدن انسان متصل می شود )

لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ    اینان  در فسادکردن نسبت به شما کوتاهی نمی کنند . آنهادوست دارند  آنچه  شما مومنین  را به زحمت ومشقت می اندازد حتما آشکار شود

 قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفي‏ صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ   دشمنی که در سینۀ آنان پنهان است بزرگتر از دشمنی  است که در ظاهر آنان آشکار  شده واز دهانشان بروز می کند

. قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ما برای شما مومنین حقایق را واضح کردیم البته در صورتی  شما در باره  آن چیزی را که برای شما واضح شده تعقل وتفکر کنید


 لغات آیه 118

یالون : الو به معنای تقصیر وکوتاهی کردن.

خبال به معنای فساد.

تفسیرآیه 118

مخاطب آیه مومنین هستند در آیه  به مومنین توصیه شده  نزدیکان خود را از دیگر مومنان   انتخاب کنید زیرا اگر نزدیکان ایشان  ازغیر مومنین باشند  به آنها آسیب وارد میکنند. غیر مومنین از هیچ فسادی درحق مومنین دریغ ندارند .  گروهی از غیر مومنین نهایت تلاش خود  را درجهت آسیب رسانی  به مومنین به کار می گیرند. زیرا آنان دوست دارند مومنین در مشقت وزحمت باشند.

 وَدُّوا ما عَنِتُّمْ:آنها  برای مومنین تمنای سختی می کنند. غیر مومنین عداوت خود را درگفتار نسبت به مومنین اظهار می کنند. 

وَ ما تُخْفي‏ صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ  به جهت اینکه عداوت امری پنهان شدنی نیست  در لسان آنها آشکار می شود خدای سبحان می فرماید عداوت درونی آنها به مراتب  بیشتر و شدیدترازعداوت ظاهری آنهاست.

امور باطنی بسیط است و نمی توان آنرا  با امور ظاهری مقایسه کرد .

 انسان توانایی دارد که  در ظاهر  محبت یا عداوت خویش را کنترل کرده  آنرا ظاهر نسازد  اما کنترل باطن در توان  او نیست

ممکن است  فرد مومن  از عقلانیت خویش استفاده نکرده وتحت تاثیر احساسات نابجا قرار گیرد.

خدای سبحان حقایق را برای مومنین بیان می فرماید  وآنان  را به  تعقل در آن  دعوت کرده  تا   حقیقت برای آنها با قدرت واضح  شود.

از مفهوم مخالف آیه ، آیین دوستی  استنباط می گردد. وظیفه مومنین اقدام  در جهت کمال یافتن دوست مومن خود  است.  اقتضای دوستی این است که از آسیب های وارده بر دوست مومن خویش، متأثر شود  نه خوشحال.

 غیر مومنین آزار و اذیت  وارده به مومنین را دوست دارند   .  دوست  بی ایمان ، از به زحمت افتادن مومن  مسرور  میگردد  اما  دوست مومن خواهان سیر کمالی  مومن با آسایش و راحتی  است  نه با عذاب وسختی .

اگر فردی در اعماق دل از آسیب  وارده به دیگری شاد می شود بین  آن دو  جذبه ای برقرار نیست.  زیرا در دوستی های نادرست  افراد از اذیت  یکدیگر  لذّت  می برند.

گاهی ممکن است انسان درعالم دوستی توانایی انجام کاری برای دوست خویش را نداشته باشد اما راضی  به ناراحتی  او نیز نیست و این حداقل دوستی است.

 اگر در عالم دوستی خدماتی به  دیگر دوستان  نمی رسانیم  اما از آسیب رسیدن به آنها نیز اذیت می شویم کد دوستی سالم را داریم.

 دوستی ناسالم افراد را نسبت به یکدیگر بی غیرت می کند بگونه ای که  از ناخوشی یکدیگر شاد  می شوند

خدای سبحان می فرماید :  ای مومنین ، کسانی  را به عنوان دوست گرفتید  که از گفتارشان  دشمنی آنها  شناخته می شود.

  زبان هر انسانی  سخنگوی قلب اوست. انسان توان پنهان کردن باور های  خود را ندارد  و ناگهان  زمانی آنرا بروز می دهد .  قران  می فرماید  :گرچه ایشان در ظاهر اعتماد شما را جلب می کنند امّا در کلامشان  به شما طعن می زنند . یعنی لازم نیست   خدا به شما اعلام کند که این گروه  دشمن  شما هستند   دشمن در کلامش ، خود را رسوا کرده ودشمنی خود را اظهار می دارد   ممکن است درروابط سیاسی بین کشوراسلامی ومشرکین ارتباطی بر قرار باشد  اما  آنان نباید در حریم خصوصی  مسلمانان   راه یابند  .خدای سبحان می فرماید  بیگانه (من دونکم یعنی آدمهایی که اعتقاد وافکار وارزشهای مومنین را قبول ندارند ) در حریم خصوصی مومنین  نباید راه یابند

ایشان  از طریق کلام ، خودشان را به نمایش می گذارند.

اگر  مومنین دائما اهل تعقل باشند اجازه نمی دهند  کسانی که با آنان هم خوانی ندارند به حریم خصوصی  آنها  راه پیدا کنند .  دوام عقل اقتضا میکند انسان هر فردی را به حریم خصوصی خود نزدیک نکند.

آیا منظور آیه  کم کردن ارتباطات است؟ خیر ؛ کلمه بطانه به معنای دوست بسیار نزدیک است (مانند  آستر لباس نسبت به بدن ) واز این رو بر وی  تاثیر گذار است. چگونه  استر لباس باید  بسیار نرم بوده تا با بدن سازگار باشد. دوست صمیمی مومن باید از میان مومنین باشد  مومن نباید تصور کند   که  از دوست غیر مومن  متاثر نمی شود اتفاقاً این دوستی  در   جهات مثبت یا منفی  او اثر گذار است .

( لایألونکم خبالا) از جمله  تاثیرات  نزدیکان  غیر مومن  برفرد مومن  این است که موجب سرگردانی  ، پراکندگی فکر و بی هدفی او می شوند . 

ودوا ما عنتم : خدای سبحان فرمودآنها دوست دارند شما رابه زحمت بیندازند یعنی توجه شما را  به اسباب  جلب کرده  و از مسبب الاسباب دور   می دارند آنها سبب عزت را  مال و مقام ومنسب و.... دانسته وموجب مقبولیت  جلوه  می دهند  در حالی که (ان العزه لله ولرسوله وللمومنین) . سبب عزت اوست. اگر خدا بخواهد بدون مدرک وقدرت و منسب به فرد عزت میدهد

 قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ:  پیوند بین مومنین وغیر مومنین پیوست نامناسبی است. پیوستی  صوری است نه حقیقی.  واز این رو آنان در حرفهای خویش  دشمنی خود را به شما اعلام می دارند  

قد بینا لکم الایات :حقایق برای شما واضح است درصورتیکه  از  عقلانیت خود استفاده کنید و در آیات الهی  تدبر کنید.

(لا تَتَّخِذُوا )اتخاد باب افتعال به معنی قبول وپذیرش است . آنها پیشنهاد ارتباط و دوستی می دهند  شما پذیرای این ارتباط نباشید.

دشمنی آنان با خدا و رسول عرضی وظاهری نیست که  در گذر زمان محو شود . بلکه  این دشمنی ازدرون  آنان  می جوشد .

یکی از مفسرین  می فرماید : بطانه دوست بسیار صمیمی است که از سرّ  دوست  مطلع است. هدف و مقصد دو دوست  صمیمی یکی  هست ، مومنین همگی  حب  فی الله دارند . در غیر این صورت  نفاق ایشان در مدت طولانی آشکار می شود.  

محبت واقعی خاص مومنین است مشرکین وکفار نمی توانند محب واقعی باشند، آنها گرفتار عالم ماده هستند و عالم ماده عالم تضاد  است. هر کس در آن  خواهان منافع خویش است و به همین جهت گاه  در راه  رسیدن به منفعت ، حق دوست خود را پایمال کرده ، به او نیز حمله می کند .

(قدبدت البغضاء من افواههم.) در پشت پرده این آیه یک مسأله روان شناسی قوی نهفته  است . روایت داریم ( ما اضمر  احد شیئا الا واظهره الله فی فلوات لسانه وصفحات وجهه ):  هیچ  کس چیزی را پنهان نکرده  مگر اینکه درتکه  کلام هایی که  از زبان او خارج می گردد (فلوات لسانه) یا درحالات چهره (وصفحات وجهه )او  به نمایش گذاشته می شود .

از این روهر فرد باید مواظب آنچه دردل پنهان می دارد  باشد.  هر چیز که در درون افراد هست  در بیرون ظهور می یابد . گاه با یک  جمله  که فرد با حالت شوخی یا جدی بیان می کند حال درونی خود را افشا می کند و گاه در چین صورت ، حب یا بغض خود را  نمودار می کند. در برق نگاه افراد خوشحالی ودر تیر نگاهشان عدوات را می توان  فهمید. قران می فرماید از دهان آنها  خیلی چیزها صادر می شود  امّا این  گوشه ای است که ظاهر می کنند . آتش آن  در سینه آنهاست  واین  شعله ای است که  دربیرون ظهور پیدا کرده است  

 خدای سبحان می فرماید ما دلایل محبت واسباب عداوت آنها را برای شما ذکرکردیم  اگر شما  فکر کنید.

آیه فرمود  : ای مومنان  اگر دوستانتان  از جنس خودتان نباشد اذیت  شده   وآسیب می بینید. آنها  حتما به شما صدمه  زده و دائم به شما اعتراض میکنند  شما را انکار کرده ومورد سرزنش قرار می دهند زیرا  نوع خواست آنها با شما متفاوت است.  آنها دنیا طلبند و شما مولا طلب .

 بین شما وآنان علی الدوام اصطکاک برقرار میشود.   آنها دوست دارند شما نیز  طالب دنیای آنها باشید و هوای نفسی که از نگاه آنها زیباست درنگاه شما نیز زیبا جلوه کند.دوست  دارند شما از علو همت جدا شوید و لذات دنیا را بر لذات معنوی ترجیح بدهید.

قد بدت :  در گیری  لسانی  بین  افراد   حاکی از  عدم همدلی  بین آنهاست   اگر دلها با یکدیگر همسو وهم جهت باشد  زبانها نیز با یکدیگر در گیر نمی شود  این درگیری زبانی بیانگر دوری قلبهاست  .

قد بینا لکم الایات:  خدای سبحان می فرماید اینکه ما باطن افراد نادرست را به شما نشان می دهیم  این معجزه است و نشانه حقانیت ماست . ما با لطف  خود بواطن افراد  را برای شما آشکار می کنیم  شما  نیز آنرا جدی  گرفته و روی آن فکر کنید.

نکته د یگری در ذیل همین آیه :

این آیه شبیه آیه اول سوره ممتحنه است در آنجا فرمود : يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ  . دشمن من و خودتان را دوست صمیمی نگیرید. اینجا  می فرماید : لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً  . بطانه  نکره آورده شده  یعنی هیچ نوع روابط پنهانی وسرّی با آنها برقرار نکنید.معلوم است  یکی از اشتباهات مومنین   که   در این زمینه  نیاز به تذکردارند اشتباه دردوست یابی است یا اشتباه درتشخیص نزدیکان.

 مومنین بیماری سطحی نگری  دارند. آنها بر اساس حسن ظن ، گرفتار سطحی نگری میشوند.

لایالونکم خبالا : آنها از هیچ ضرری کم نمیگذارند یعنی دوست صمیمی نامناسب انواع صدمات وکاملترین آنها رابه مومن وارد می کند . او به دلیل  به صمیمیت در تمام زوایای  وجود مومن راه یافته وبا همه وجود  به او آسیب می رسانند

مومنین یا نفس مطمئنه اند یا  به عنوان اهل دل  مورد خطاب قرار می گیرند اهل دل با نفس اماره بالسوء نباید صمیمیت داشته باشند.  نقش نفس اماره آسیب رسانی است بخشی از آسیب را ظاهر کرده وبخش اعظم آن را پنهان  می کند به همین جهت اگر مومن اندیشه کند خود را تسلیم نفس اماره نمیکند.

من دونکم : خواص ونزدیکان مومن  باید  از نظر  بافت اعتقاد با او یکسان باشند تا موجب کمال و آرامش در زندگی او  شوند.  در این صورت محبت ظاهری وباطنی  خالصانه  از آنها نمایان میشود. امّا اگر بافت

 اعتقاد ی آنها با یکدیگر  متفاوت باشد قطعا مومنین از این آزمون ناموفق خارج می شوند.

لایالونکم خبالا :خدای سبحان نفرمود دوستی با اینها دارای چندین خوبی وچندین بدیست فرمود آنان با این دوستی   در ضرر زدن کوتاهی نمی کنند.  تصور اینکه دوست نزدیک به انسان خیانت کند دشوار است امّا اگر دین نباشد  انواع مفاسد می تواند بوجود آید

خبال به معنی فسادونقصان است. عرب به عضوی که  فاسدشده مِخبَل  می گویند. یعنی کار  دائمی ایشان  آسیب رسانی است  ولو رسماً  کاری نکنند امّا موجب حجاب ومانع  می شوند.

 دین  به مومن اجازه دو نوع ارتباط داده است  : اخوان المکاشره : افرادی که مومن با آنها احوال پرسی ظاهری دارد که با چهره ی گشاده  با آنها روبرو می شود

  دسته دوم دوستانی که غالباً  از تعداد انگشتان یک دست  کمترند   کسانی که به جهت نزدیکی  در مومن بسیار اثر گذارند از این رو  ایمان آنها باید  یا در حدخود مومن و یا بالاتر از او  باشد تا به او  صدمه فکری واعتقادی  وارد نکنند.

نکته دیگر :  هنگام نزول آیه  ارتباط مومنین  با منافقین بوده نه کفار. به همین جهت معلو م می گردد که  درگفتار منافقین  کلام بغض آمیز هست. خدای سبحان در سوره محمد آیه 30 به پیامبر می فرماید  : ولتعرفنهم فی لحن القول.  تو  از حرف زدن  آنها پی می بری آنان چه کسانی  هستند.

  از این آیه نتیجه گرفته می شود که  مومنین قدرت شناسایی منافقین  را به راحتی ندارند  که قران می فرماید  در گفتار این آدم ها فکر کنید. تا با  حرف زدن  آنها  معلوم شود چه کسانی هستند.

نکته دیگر : در هر کلامی  که از زبانمان خارج می شود باید دقت کرده نباید گفته شود :یک  چیزی گفتم باید  آنرا جدی گرفت

خدای سبحان می فرماید کینه ای که درون  آنهاست خیلی بیش از اظهار نفرت زبانی آنهاست

 قرآن به ما می آموزد که  در داستان طلاق  دو مومن بودید که با یکدیگر سازش نداشتید   با احسان از  یکدیگر  جدا شوید نه بدگویی و شتم ونه ناسزا. بدگویی وکینه به سیستم اعتقادی شما صدمه میزند.

نفس اماره  تا نفس اماره بالسوء است با قلب مومن رابطه خوبی ندارد  .  مومن نباید او را دوست خود  بگیرید  زیرا به او  صدمه میزند .و حاضر نیست دل به کمالات بدهد .  قرآن می فرماید  روی آسیبهایی که تا کنون نفس اماره به شما مؤمنین زده فکر کرده اید .

 







محتوای مرتبط