.

 

 
    چكيده تفسير زيارت جامعه كبيره استادگرامي خانم زهره بروجردي            (جلسه 51 ) ادامه اهل الذکر
 

یکی از شارحین زیارت جامعه روایتی از کتاب بصائر الدرجات با این مضمون نقل کرده است. کسی نزد امام باقر(ع) آمد و از ایشان پرسید: معنی آیه: « فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ »1 چیست؟

اهل ذکر چه کسانی هستند؟

بعد خود او در ادامه می‌گوید:« فَأَنْتُمُ الْمَسْئُولُون‏»2  آیا شما حضرات معصومین مسئول پاسخ گویی هستید یعنی مردم باید از شما سؤال کنند؟حضرت فرمودند: بله.

و آن شخص گفت ما باید سؤال کنیم؟ حضرت فرمودند: بله.

او پرسید: پس وظیفه‌ی ما این است که از شما سؤال کنیم؟ حضرت فرمودند: بله.

بعد گفت پس وظیفه‌ی شما این است که شما به ما جواب بدهید؟ حضرت فرمودند:  « لا ذَاكَ إِلَيْنَا إِنْ شِئْنَا فَعَلْنَا وَ إِنْ شِئْنَا لَمْ نَفْعَل‏»3

شما از ما بپرسید ما هر چه را بخواهیم پاسخ می‌دهیم و هر چه را نخواهیم پاسخ نمی‌دهیم. حضرت فرمودند: « هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِساب‏ » این عطای ماست. می‌توانی از آن به دیگران بدهی می‌توانی نزد خود نگه داری.

مطلب دیگری که در باب اهل الذکر هست آن است که حضرات معصومین به دلیل آنکه اهلیت ذکر را دارند وجودشان هیچ مانع و حجابی در رسیدن به حق ایجاد نمی‌کند. چنین نیست که اگر انسان ذاکر آنان شود ذکر خدا را از یاد ببرد.

 وجود حضرات معصومین جلوه‌ی تمام نمای خدای سبحان هستند و وجود شان در طول خداوند سبحان است نه در عرض حق این سخن به این معناست که این بزرگواران روبه‌روی خداوند سبحان قرار ندارد بلکه نظر آنها مطابق با نظر حق است آنان باب الله‌اند و هر کس اراده خداشناسی دارد باید از طریق اهل الذکر وارد شود.

شاعر می‌گوید: به علی شناختم من به خدا قسم خدا را.

ذکر خیرات و حسنات آنان هیچ مانعی برای سالک ایجاد نمی‌کند از این رو آنان شایستگی دارند تا ذکرشان بر سر در عالم هستی جای گیرد. قرآن می‌گوید: « وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ » 4 « و آوازه تو را بلند ساختيم! » خداوند سبحان این جمله را به پیامبر(ص) می‌گوید و به تبع پیامبر این جمله به و اهل بیت باز می‌گردد: شما شایستگی دارید تا ذکرتان در عالم سرفراز و نامتان پر آوازه و بلند باشد، قلب بالاترین مکانی است که شایستگی ذکر حضرات معصومین را دارد.  در روایت آمده است: «قلب المؤمن عرش الله» «قلب مؤمن عرش خداست» شما شایستگی دارید در عرش خدا ذکر شوید.

امام باقر(ع) می‌فرمایند: « نَحْنُ ذِكْرُ اللَّهِ وَ نَحْنُ أَكْبَر» «بزرگترین ذکر خدا ما هستیم.» یعنی بزرگترین شیوه‌ی توجه خدا از طریق ما صورت می‌گیرد. مثلاً اگر کسی می‌خواهد نماز بخواند قبل از نماز اذان و اقامه را قرائت می‌کند که به گفته‌ی امام خمینی(ره) مانند عاشقی باشد که بی‌گدار خود را به دامن معشوق نینداخته باشد.

 قرائت اذان و اقامه برای مصلی آمادگی حضور در نماز را فراهم می‌سازد. اگر بخواهیم بحث ذکر را در نماز پی بگیریم از حوصله‌ی کلاس خارج است تنها به یک نکته‌ اشاره می‌کنیم. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «أنا صراط المستقیم» «من صراط مستقیم هستم.» یعنی نماز حقیقی و حقیقت اذکار نماز ما هستیم اما امام باقر می‌گویند: ما ذکری هستیم که ار اوهام و اندیشه‌ی بشر فراتر است.

شیعه در سجده سر بر تربت اباعبدالله می‌گذارد، سجده فضایی خلوت میان مصلی و محبوب است. اما حضور حضرات معصومین در این میان هیچ مانعی ایجاد نمی‌کند، حضرات معصومین در خلوت و جلوت مؤمنین حضور دارند. از این رو می‌گویند در نماز نگاه به تربت اباعبد الله مستحب است وموجب حضور قلب می‌شود. تربت امام حسین توجه آور است و سبب از بین رفتن غفلت‌ها و عدم توجه به حق می‌شود.

اوج توجه نماز سجده است. هر چه توجه مصلی در نماز به تربت بیشتر باشد و ارتباط قلبی‌اش با حضرت اباعبدالله بیشتر می‌شود به عبارتی هر چه توجه مصلی به اهل ذکر بیشتر شود توجه او به حق بیشتر می‌شود. قرآن می‌گوید: « فَاذْكُرُوني‏ أَذْكُرْكُمْ وَ اشْكُرُوا لي‏ وَ لا تَكْفُرُونِ »5  « پس به ياد من باشيد، تا به ياد شما باشم! و شكر مرا گوييد و(در برابر نعمتهايم) كفران نكنيد! »

ذکر صحیح، شکر آفرین است و هر شکری زیر مجموعه‌ی ذکر صحیح قرار می‌گیرد، خداوند می‌گوید: یاد کنید مرا تا من یاد شما باشم. یاد خدا والاترین ذکر است از این رو انسان را به سوی شکرگزاری از حق وا می‌دارد از معکوس آیه چنین استنباط می‌شود که نا شکر ذاکر نیست و آن کس که ذاکر نیست ره ناشکری می‌رود.

اگر گاهی انسان اذکار فراوانی را بر زبان می‌راند اما در زندگی‌اش ثمرات شکر به چشم نمی‌خورد از آن روست که ذکرش  قلباً ذکر الله نیست بلکه تنها ذکری لسانی است که اثرش از محدوده‌ی زبان فراتر نمی‌رود.

ذکر باید با توجه قلبی صورت گیرد تا تأثیر خود بر جای گذارد. اگر ذکر ذاکر را شاکر نکرده باید به کیفیت ذکر خود توجه کند.

حضرات معصومین «اهل الذکرند» یعنی شاکرترین افراد عالمند. اگر قلب ذاکر متواضع و خاشع باشد در پشت پرده هر ذکر صدای اهل ذکر را می‌شنود زیرا برای هر ذکری جوابی است و هر ذکر نامی از اسماء حق است معمولاً در اذکار خداوند منادا قرار می‌گیرد و از خداوند حکیم پاسخ ندادن به ندای بندگان بعید است حکیم چون اراده‌ی پاسخ‌گویی کند پاسخ‌گویی او به واسطه‌‌‌‌‌ی حضرات معصومین صورت می‌گیرد، به عبارتی در پشت پرده هر ذکری اهل ذکر قرار دارد، ذاکر اهل ذکر به آنها می‌گوید:

« فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزيزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقين‏ »6

 « هنگامى كه آنها بر او[ يوسف‏] وارد شدند، گفتند: «اى عزيز! ما و خاندان ما را ناراحتى فرا گرفته، و متاع كمى(براى خريد موادّ غذايى) با خود آورده‏ايم؛ پيمانه را براى ما كامل كن؛ و بر ما تصدّق و بخشش نما، كه خداوند بخشندگان را پاداش مى‏دهد!» »

در توضیح آیه عرض می‌کنیم آیه مربوط به برادران یوسف است آنگاه که در زمان فرمان‌روایی یوسف به خدمت او رسیدند و نیاز خود را نسبت به یوسف در این آیه ابراز کردند ما در اینجا می‌گوییم ذاکر هر گاه دست به دامان امام زمان به عنوان اهل الذکر می‌شود به ایشان می‌گوید ای عزیز ما نه زبان توانایی بر ذکر شما داریم نه قلب مصفایی برای ذکر شما اگر عنایتی کنید و ظرف خالی وجود ما را از ذکر خود پر کنید سعادت دنیا و آخرت از ان ما می‌شود.

همچنین ذاکر با این آیه به اهل ذکر می‌گوید ما در شناخت و معرفت شما ناتوانیم اگر شما اهل ذکر عنایتی کنید و نوری را از وجود مطهرتان بر ما بتابانیدو پیمانه‌ی خالی و بی توجه اذکار ما را پر کنید ما نیز ذاکر می‌شویم و با توجه به عنایت شما ما گدایان، به سلطنت می‌رسیم.

در انتهای بحث ذکر می‌گوئیم باید ذاکر چنان خود را تحت نور اهل ذکر قرار دهد که به اذن حق اجازه یابد تا در زیارت وداع اهل بیت در حرم‌های مطهر به آنان بگوید: « اجْعَلُونِي فِي  هَمِّكُم وَ صَيِّرُونِي فِي حِزْبِكُمْ وَ أَدْخِلُونِي فِي شَفَاعَتِكُمْ وَ اذْكُرُونِي عِنْدَ رَبِّكُمْ » «کرم کنید و مرا هم از همت بلند خود بهره‌مند سازید، که از خدا غیر از خدا نخواهم، و هم در حزب منصور خود آورید و در شفاعت کبری خود داخل گردانید و نزد خدای خود مرا یاد کنید.»

فرد ذاکر به اهل ذکر می‌گوید شما نزد خدای خود یادی از من بکنید و  مرا در همّتان جای دهید و مرا در حزب خود به حساب آورید.

ذکر بنده را تا جایی بالا می‌برد که اهلیت درخواست از اهل ذکر را می‌یابد آن هم نه یک درخواست ساده و معمولی بلکه درخواستی با این وسعت و عظمت و با این ارتقاء به ذاکر اجازه داده می‌شود که به اهل ذکر بگویند شما نزد پروردگارتان و در میان عرشیان و در میان آسمانیان و ملائکه از ما یاد کنید .

ذکر اهل بیت، چنان رنگ بنده را تغییر می‌دهد و مصفا می‌سازد که به او اجازه داده می‌شود تا چنین درخواست‌های عظیمی را بر زبان جاری کند او در زیارت وداع می‌گوید: «و اجعلونی فی همکم . . . » شما حضرات معصومین مرا در همت‌های متعالی خویش جای دهید، همت حضرات معصومین بی نهایت و بی پایان است ذکر قلبی و لسانی باید چنان از استواری و استحکامی برخوردار باشد تا بنده را چنان بالا ببرد که اهل ذکر  او را در همت‌های خویش جای دهند و در عرش از او یادی کنند. قرآن می‌گوید: « إِنَّ الْمُسْلِمينَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ » ، مسلمین، مسلمات را جذب می‌کنند و مؤمنین ، مؤمنات را به سوی خود می‌کشند.

ذاکر باید اهلیت همراهی با اهل ذکر را پیدا کرده باشد که به او اجازه‌ی این درخواست داده ‌شود. باید جذبیتی بین اهل ذکر و ذاکر باشد که اذن چنین درخواست‌هایی برای او صادر ‌شود.

ما در پایان بحث «اهل ذکر» از حضرات معصومین طلب می‌کنیم تا ما را در همت خویش جای دهند و نزد خدایشان از ما یادی بکنند.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1. سوره‌ی مبارکه‌ی النحل آیه‌ی 43
2. بحار الانوار   ج 23 ص 174
3. همان
4. سوره‌ی مبارکه‌ی الشرح آیه‌ی 4
5. سوره‌ی مبارکه‌ی بقره آیه‌ی 152
6. سوره‌ی مبارکه‌ی یوسف آیه‌ی 88

هدیه به پیشگاه مطهر امام باقر علیه السلام صلوات
 






محتوای مرتبط