.

 

 
چكيده تفسير زيارت جامعه كبيره (استادگرامي خانم زهره بروجردي)        جلسه 24( و رحمة الله و بركاته السلام علي محال معرفة الله
 

در خدمت زيارت جامعه‌ي كبيره هستيم در اولين جلسات اين كلاس عرض كرديم زيارت به معناي قصد ملاقات است در حقيقت هر جلسه از كلاس زيارت جامعه كه كنار يكديگر مي‌نشينيم گويا براي ديدار ائمه‌ي اطهار گردآمده‌ايم همچنان كه هرگاه به مشاهد مشرفه وارد مي‌شويم حقيقتاً به زيارت امام نائل مي‌شويم لذا اگر باور داشته باشيم كه در هر جلسه كلاس زائر ائمه‌ي اطهار هستيم جايگاه خويش را در خلقت جايگاهي عرشي و آسماني مي‌بينيم.

آنچه باعث شد در ابتداي بحث مجدد به اين مطلب اشاره‌اي داشته باشم آن است كه در هر زيارت رحمت و بركات وسيعي از جانب حضرات معصومين ما را در بر مي‌گيرد و همين رحمت و بركت خاص سبب شد تا توضيح عبارت « وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ » را به اين جلسه منتقل كنيم.

اين عبارت در قسمتهاي مختلف زيارت جامعه‌ي كبيره ذكر مي‌شود ولي شايد لازم باشد در اين قسمت نگاهي خاص به واژه‌ي رحمت داشته باشيم.

رحمت در لغت به معناي رقت قلب است و انعطاف پذيري اين صفت شامل كسي است كه اقتضاي  فضل و احسان از مشخصات بارز اوست.

اهل فن گفته‌اند عبارت رحمت در قرآن به بيست معني آمده است در كتاب جواهر التفسير به سه مورد آن اشاره شده است كه در اين جا به همين سه مورد اشاره مي‌كنم.

اين كتاب عبارت رحمت را يكبار در آيه‌ي «...لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ ِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً... »1 « از رحمت خداوند نوميد نشويد كه خدا همه گناهان را مى‏آمرزد» به معناي عفو و مغفرت گرفته است.

در جايي ديگر به معناي عافيت و سلامت دانسته است و شاهد مثال آن را اين آيه از قرآن ذكر كرده‌اند « ...هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ ...»2 «و يا اگر رحمتى براى من بخواهد، آيا آنها مى‏توانند جلو رحمت او را بگيرند؟!...»

و در سومين مورد آن را رزق و موهبت گفته است:« قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاق...»3 « بگو: «اگر شما مالك خزائن رحمت پروردگار من بوديد. در آن صورت، (بخاطر تنگ نظرى) امساك مى‏كرديد...»

با توجه به اين سه آيه مي‌توان گفت: رحمن و رحيم و رحمت كه همگي از يك ريشه‌اند به معناي آمرزنده، عافيت دهنده و يا روزي رساننده اما ميان رابطه رحمتِ رحمن و رحمتِ رحيم تفاوت قائل شده‌اند اولي نوعي رزق عام و عمومي است كه كافر و مومن را در بر مي‌گيرد اما رحمتِ رحيم به معناي آمرزش است كه به اهل ايمان اختصاص دارد.

با اين توضيحات يكبار ديگر به بحث رحمت باز مي‌گرديم و مي‌گوئيم رحمت الله يعني رحمت خداوند سبحان بر اين بزرگواران باد.

اگر در بحث رحمت توضيح اضافه شد از آن روست تا متذكر شويم هركس زائر يكي از حضرات معصومين شود در حاليكه آنان جلوه‌ي تام اسم رحمن و رحيم خداوند سبحان هستند به يقين از لطف و مهرباني آنها بي‌نصيب نخواهند ماند در كلاس امام شناسي چون ما زائر همه‌ي حضرات معصومين هستيم از فيض عام همگي آنها برخوردار خواهيم بود.

اما در بحث بركت مي‌توان چنين گفت: اهل لغت به هر چيز سودمندي كه فايده‌اش ماندگار و دائمي باشد، بركت مي‌گويند.

هرچيز ناقصي كه سودش دائمي و ماندگار نيست بركت كافي ندارد.

بركت نفع دائم است زيرا از ماده‌ي بركة به معناي گودالي است كه آب در آن جمع مي‌شود و باقي مي‌ماند.

حضرات معصومين بركت حقيقي‌اند زيرا خلقت به بركت وجود آنها شكل گرفته و ادامه يافته است.

با اين توضيح بايد گفت ميزان نفع رساني انسان به اندازه‌ي پيوست او با حضرات معصومين است چون عامل دوام هر امر خيري حضرات معصومين هستند.

هر قطره‌اي كه به دريا بپيوندد در ميان آب دريا محو مي‌شود و ديگر قطره نيست كه ديده مي‌شود بلكه آنچه ديدني است درياست.

هر امر خيري كه از بشر صادر مي‌شود مانند قطره‌اي است كه به سوي درياي وجودي حضرات معصومين حركت مي‌كند چون درياي وجود آنها بركت است آن امر خير نيز پايدار و باقي مي‌ماند.

كافي است با يكديگر نگاهي به زندگي علماء دين داشته باشيم مثلا علامه بحر العلوم، علامه طباطبائي، علامه اميني(ره) و... و يا هر كس ديگر از آن جهت كه دست خود را به سوي سفره‌ي اهل بيت دراز كرده‌اند و در خانه‌ي آنها به جاي ديگر نرفته‌اند افعال و اعمالشان ماندگار و جاودان شده است.

شما صاحب كتاب مفاتيح الجنان را ببينيد اعمال شيخ عباس قمي بايد از چه خلوصي برخوردار باشد كه نوشته‌ها و گردآوري‌هايش اين چنين پايدار و ماندگار است و در خانه‌ي كمتر شيعه‌اي هست كه كتاب مفاتيح ايشان نباشد.

حضرات معصومين چون وجودشان ماندني است هركس در جوار آنها قرار گيرد و يا زائر حقيقي‌شان باشد اعمال و نيات درستش ماندگار مي‌شود

تا اين قسمت از گفته‌هايم عبارت « وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ » را به عنوان يك جمله‌ي خبري بررسي كرديم به اين معنا كه امام هادي(ع) خبر مي‌دهند ، حضرات معصومين بركات خدا هستند پس هر يك از ما براي دست‌يابي به خير و بركت بايد كه دست به دامان معصومين شويم.

اما اگر اين جمله را انشائي بررسي كنيم بايد بگوئيم خدايا خودت به حضرات معصومين بركت بده و پيش از پيش آنها را مورد رحمت خود قرار ده در اين جمله خداوند سبحان مي‌گويد اي بنده‌ي من از خدا بخواه تا مقام حضرات معصومين را پايدار و پربركت نگاه دارد گرچه مقام آنها بالاهست.

اين جمله‌ي انشائي دلگرمي خاصي براي زائر ايجاد مي‌كند زيرا هرگاه دچار نقصان و كمبود موجودي مادي و معرفتي مي‌شود به پايداري و جاودانگي و بركت موجودي حضرات معصومين نگاه مي‌كند و نقصان خويش را كامل مي‌كند.

از سوي ديگر در اين قسمت از زيارت جامعه زائر چنان عاشق است و چنان به فنا رسيده كه هيچ چيز را براي خودش اراده نمي‌كند بلكه او خواهان هر خيري براي امام زمان خويش  است.

عبارت« السلام عليك ايّها المقدم المأمول» در زيارت آل يس تأييد اين سخن است زائر آل يس مي‌گويد سلام بر آقايي كه خواسته‌اش بر خواسته‌ي ما مقدم است.

اگر زائر به اين درجه‌ي كمالي دست يابد خوشبختي دنيا و آخرت در انتظار اوست.

درحاليكه عبارت « وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ » هنوز حرفهاي نگفتني بسياري دارد اما زيارت را ادامه مي‌دهيم و مي‌گوييم:« السَّلَامُ عَلَى مَحَالِّ مَعْرِفَةِ اللَّهِ »«سلام بر شما كه جايگاههاي معرفت حق هستيد»

قبل از آن كه به تفسير اين فراز بپردازيم بايد بگوئيم لغت مَحال به فتح ميم و  تشديد لام جمع مَحلّ است يعني مكان حلول و حلول به معناي اقامت است.

بعضي گفته‌اند: معرفت هر چيزي است كه از طريق حواس خمسه براي انسان حاصل شود(ديدن، چشيدن، شنيدن، لمس كردن) اما از نظر ما چنين تعريفي براي معرفت صحيح نيست زيرا شناخت خداوند سبحان از طريق حواس پنج گانه قابل ادراك نيست اين سخن بسيار جاهلانه است كه لذت خدايي خدا با حواس ظاهري قابل ادراك باشد.

شناخت هرچيز به شكلي كه از غير خود تشخيص داده شود، تعريف ديگري براي معرفت است با توجه به اين تعريف مراتب معرفت در افراد متفاوت است و اين تفاوت به گونه‌اي  است كه گروهي تنها وصفي از معرفت نسبت به خداي سبحان را مي‌شنود گروهي ديگر به دنبال كسب معرفت حركت مي‌كنند اما آيا در انجام اين امر موفق مي‌شوند يا نمي‌شوند بستگي به ميزان تلاش و پشتكارشان دارد اما گروه سوم نه تنها معرفت الله را كسب مي‌كنند بلكه طعم شيرين آن را مي‌چشند و از وصال به محبوب لذت مي‌برند.

اين تقسيم بندي در مثال آتش به خوبي قابل ادارك است كسي دودي را مي‌بيند و احتمال مي‌دهد آتشي برپا شده است، ديگري تنها خبر اين آتش سوزي را مي‌شنود، نفر بعدي آتش را با چشم خويش مي‌بيند و نفر بعدي در آتش قرار مي‌گيرد و در آن مي‌سوزد.

مراتب معرفت الله در افراد چنين است گاهي يكي تنها سرگذشت و احوال عرفا را مي‌شنود و يا مي‌خواند اما گاه انسان خود عارف مي‌شود و در معرفت حق مي‌سوزد چنانكه ديگر از اين فرد خودي باقي نمي‌ماند.

از معصوم سوال مي‌شود 4پايين ترين مرحله‌ي معرفت چيست؟ مي‌فرمايد:  اينكه انسان اعتراف كند غير از خدا معبودي نيست و مثلي براي خداوند سبحان نيست»

با توجه به الفاظ ذكر شده فراز « السَّلَامُ عَلَى مَحَالِّ مَعْرِفَةِ اللَّهِ » را بررسي مي‌كنيم

حضرات معصومين جايگاه معرفت خداوند سبحان هستند. اگر كسي اراده كند تا به معرفت خداوند نائل آيد بايد به اين محل مراجعه داشته باشد قبل از آنكه به تفسير اين فراز بپردازيم بايد بگوييم از نظر دستور زبان فارسي اضافه‌اي كه در اين فراز به كار رفته اضافه‌ي بياني نيست بلكه اضافه شدن دو عبارت به يكديگر تنها به دليل بيان مطلب است زيرا معرفت خداوند سبحان از معرفت نسبت به حضرات معصومين جدا نيست شناخت ائمه ي اطهار جلوه‌ي تامي از معرفت خداوند سبحان است معرفت و خداشناسي واقعي فقط از طريق حضرات معصومين ممكن است و هيچ راه ديگري وجود ندارد.

به عبارت ديگر وجود مطهر اين بزرگواران اسباب و وسيله‌ي ارتباط ميان خالق و مخلوق است و چنانچه خلقت از وجود ايشان خالي بود حضرت حق چون گنجي مكنون و پنهان باقي مي‌ماند.

اگر كسي بخواهد خدا را بشناسد به طور قطع بايد به حضرات معصومين مراجعه داشته باشد.

شاعر معاصر شهريار مي‌گويد:

دل اگر خداشناسي همه در رخ علي بين       به علي شناختم من به خدا قسم خدا را

بحث از معرفت خداوند سبحان مانند ساير مباحث زيارت جامعه به توضيح كاملتري نياز دارد كه در اين زمان اندك نمي‌گنجد اجازه بدهيد جلسه‌ي بعد اين بحث را با هم ادامه دهيم انشاء الله

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
  1- سوره مباركه زمر آيه 53
  2- سوره مباركه زمر آيه 38
  3- سوره مباركه اسراء آيه 100
  4- بحار الانوار ج 3 ص 267  «عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ أَدْنَى الْمَعْرِفَةِ فَقَالَ الْإِقْرَارُ بِأَنَّهُ لَا إِلَهَ غَيْرُهُ ... أَنَّهُ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ  »

هدیه به پیشگاه مطهر امام هادی علیه السلام صلوات






محتوای مرتبط