.

شرح نهج البلاغه - 96/1/21

بسم الله الرحمن الرحیم

اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد و عجّل فرجهم

سال تحصیلی جاری (۱۳۹۶) را در محضر امیرالمؤمنین(ع) به بازنگری بحث مرگ اختصاص     می دهیم. توجه به مرگ در گوشه گوشه زندگی ما اثر مثبت خود را بر جا می گذارد.آیت الله جوادی آملی می‌فرمایند: همه ایمان به مبدأ دارند اما ایمان به معاد ندارند. مشرکین هم ایمان به خداوند دارند اما ایمان به قیامت ندارند و آنچه موجب اصلاح ما می شود این است که مبدأ و معاد را کاملاً پذیرا باشیم و باور داشته باشیم از کجا آمده ام و خالق و ربّ من کیست و به کجا می‌روم به نزد چه کسی باز می‌گردم، دنیا سرای اقامت نیست بلکه سرای موقت است و باید از این سرا وارد مرحله‌ دیگر شد، قرآن می‌گوید : « إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوان‏»؛« زندگى حقيقى همانا [در] سراى آخرت است‏»  آخرت حتماً محل اصلی زندگی است.

*خطبه 21، ص80 نهج البلاغه مرحوم فیض الاسلام

«فَإِنَ‏ الْغَايَةَ أَمَامَكُمْ‏ وَ إِنَّ وَرَاءَكُمُ السَّاعَةَ تَحْدُوكُمْ تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فَإِنَّمَا يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُم»؛«قيامت پيش روى شما و مرگ در پشت سر، شما را مى‏راند. سبكبار شويد تا برسيد. همانا آنان كه رفتند در انتظار رسيدن شمايند.»[1]

در توضیح سخن حضرت می‌توان گفت : زندگی در این دنیا محدودیت دارد و هیچ تردیدی نیست که اجل پیش روی شماست زندگی مادی روزی به پایان می رسد و ما در این سر رسید یا با جمال حق مواجه می شویم که  بهشتی شده و عاقبت بخیر می گردیم و یا خدای ناخواسته با جلال حق مواجه می شویم که جهنم است حضرت می فرمایند «فَإِنَ‏ الْغَايَةَ أَمَامَكُمْ‏ » بدرستیکه مرگ پیش‌روی شماست و در مقابل شماست، مرگ از چشمان حقیقت بین به دور نیست فقط کافی است قصد دیدن و عبرت گرفتن از مرگ باشد به یقین هر انسان آگاهی آن را روبروی خود خواهید دید.

از سوی دیگر حضرت می‌فرمایند « إِنَّ وَرَاءَكُمُ السَّاعَةَ » مرگ همین الان پشت سر شماست، مرگ جدای از شما نیست ، هرکجا باشید اگر به پشت سرتان توجه کنید مرگ را احساس خواهید کرد چون از شما جدا نیست، یعنی هم قیامت صغری و هم قیامت کبری هر دو پشت سر شماست.

« تَحْدُوكُمْ »: «حداء» به معنای آهنگی است که ساربان برای راندن شتر می خواند تا حیوان راحت تر حرکت کند. از عبارت « تَحْدُوكُمْ » درمی‌یابیم که مرگ آهنگ ملایمی دارد که چون شنیده شود شنونده سرحال می‌شود و بهتر حرکت میکند. گفته شد مرگ حداء دارد و همگان را به خود می خواند. انسان برای رفتن سوی مرگ سرحال و خستگی ناپذیر و بی توقف ادامه مسیر می دهد.

اینکه حضرت می فرمایند مرگ پشت سر شماست معرفی جدیدی از مرگ است زیرا با فرمایش حضرت گویا مرگ ما را به جلو هل می‌دهد او پشت سر ما در حرکت است و لحظه‌ای اجازه توقف نمی‌دهد هیچ کس حتی یک قدم نمی‌تواند از مرگ عقب نشینی کند چون پشت سر اوست و سایه به سایه بدون هیچ توقفی در پی اوست.

مرگ در هر آهنگ اعلام می‌دارد فرصت زیادی برای زندگی نیست فرصت ها کوتاه شده آنها را غنیمت بشمارید صدای مرگ سبب می شود تا هرعاقلی در بندگی سبقت بگیرد و حرکتش را سرعت بخشد.

امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:« تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا » سبک بشوید تا به پیشینیانتان و به خوبان ملحق بشوید، کلام حضرت معلوم می‌دارد اثر استماع آهنگ مرگ سبک‌باری از تعلقات دنیا و رها شدن از آنهاست و همین رهایی از تعلقات به حرکت سرعت می بخشد.

 ـ حضرت در عبارت « إِنَّ وَرَاءَكُمُ السَّاعَةَ تَحْدُوكُمْ » عبارت «السَّاعَةَ» را معرفه بکار برده تا معلوم کند همه شما مرگ را می شناسید اما چنان ابراز می‌دارید که نسبت به آن بیگانه‌اید، همه شما صدای مرگ را می شنوید اما وانمود می کنید که نمی شنوید.

ـ « تَخَفُّف » بابت تفعُّل است. عرب از این فعل برای مشقت و سختی استفاده می‌کند و حضرت با کاربرد این فعل بیان می دارد سبک شدن از تعلقات دنیا سخت است اما خدا این امر سخت را به شنیدن صدای مرگ سهل می کند.

هرکس مرگ را باور کند به یقین سعی بر سبک شدن از تعلقات خواهد داشت. انفاق ها و   پرداخت هایش را به دیگران افزایش می یابد اما مرگ افزایش پرداخت ها و انفاق ها را بر او آسان می کند

ـ نکته دیگری که درباره «تَخفُّف» لازم به یادآوری این مطلب است که بار گناه پشت بنده را سنگین کرده حضرت می فرمایند: خود را به زحمت از این بار سنگین، سبک و رها کنید، و از بار گناه خلاص شوید چون مرگ پیش روی شماست حتی با زحمت خود را از زیر بار گناه رها نمایید و توبه کنید و خود را از گناهان سبک کنید اگر چنین کنید «تلحقوا» به خوبان ملحق می‌شوید و مرگ برای شما دری از بهشت باز خواهد کرد تا به خوبان ملحق شوید.

« فَإِنَّمَا يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُم » آنان که قبل از شما رفته‌اند منتظر شما هستند تا به آنان ملحق شوید و هرگاه آخرین نفر به اولین نفر ملحق شود قیامت برپا می شود آنان که قبل از شما رفته اند چندان منتظر می مانند تا شما به آنها ملحق شوید پس از این الحاق قیامت بر پا شود.

مرحوم سید رضی در رابطه با این قسمت از کلام حضرت می‌فرماید این افعال «تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا» جملات عجیبی است و عجیب بودن این عبارت را منوط به آن می‌داند مانع راحتی مرگ خود شما هستید هرگاه خود را سبک کنید کار آسان می‌شود ایشان می گوید اگر خودتان را از دلبستگی ها و وابستگی‌ها و همچنین از بار گناه و از منیّت ها سبک کنید مرگ بر شما آسان     می شود اگر هر کس خود را از تعلقات سبک کند درحالیکه زنده‌ است گویا مرده‌است زیرا مرگ رهایی از تعلقات است و همین بی تعلقی انبساط و فراغت و راحتی خاطر می آورد . در دعای روازنه ماه رجب آمده است «امتنی مسرورا مغفورا» خدایا مرگ مرا زمانی برسان که در اوج سرور باشم و گناهان و عیوبم را پوشانده باشی، این درخواست زمانی محقق می‌شود که هرکس خود را از تعلقات عالم ماده سبک کرده باشد اما اگر خدای ناخواسته از تعلقات رها نشده باشیم مرگ نه تنها سروری نخواهد داشت که آغاز غصه‌ها و حسرت‌هایم شروع خواهد بود.

شارحین نهج البلاغه نگاه دیگری به این قسمت از کلام حضرت دارند و می‌گویند  « فَإِنَ‏ الْغَايَةَ أَمَامَكُمْ‏ وَ إِنَّ وَرَاءَكُمُ السَّاعَةَ تَحْدُوكُمْ تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فَإِنَّمَا يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُم » اگر غایت در کلام حضرت را مرگ معنا نکنیم بلکه عاقبت افراد بدانیم خواهیم گفت عاقبت افراد پیش روی آنهاست، نگاه هرکس نباید تنها به زمان جال باشد بلکه باید دید چه سرنوشتی در انتظار اوست، شاید کسی خوب زندگی کند اما ممکن است پایان عمرعاقبت بخیر نشود و خوب از دنیا نرود.  حضرت می فرمایند « فَإِنَ‏ الْغَايَةَ أَمَامَكُمْ » در مقابل شما عاقبتی است که آن عاقبت تکلیف شما را تعیین می کند به زمان حال و الان خویش غرّه نشوید.« وَ إِنَّ وَرَاءَكُمُ السَّاعَةَ » مرگ پشت سر شماست  و حضور آن را جدی بگیرید که بر آینده و عاقبت شما تاثیر گذار است و به جای آنکه از مرگ بترسید آن را باور کنید و برای عاقبت بخیری خویش تلاش کنید. یکی از شارحین نهج البلاغه می‌گوید: یکی از کاربردهای دعای حول حالنا الی احسن الحال آنست که مرگ را باور داشته باشید تا سبب شود چشم انداز آینده شما خوب باشد و برای آن چشم انداز و عاقبت بخیری تلاش کنید.

***

·       خطبه 28، ص98 نهج البلاغه مرحوم فیض

« أَمَّا بَعْدُ فَإِنَ‏ الدُّنْيَا [قَدْ] أَدْبَرَتْ وَ آذَنَتْ بِوَدَاعٍ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ أَشْرَفَتْ بِاطِّلَاعٍ أَلَا وَ إِنَّ الْيَوْمَ الْمِضْمَارَ وَ غَداً السِّبَاقَ وَ السَّبَقَةُ الْجَنَّةُ وَ الْغَايَةُ النَّارُ »؛« پس از حمد و ستايش الهى، همانا دنيا روى گردانيده ، و وداع خويش را اعلام داشته است ، و آخرت به ما روى آورده، و پيشروان لشكرش نمايان شده. آگاه باشيد! امروز، روز تمرين و آمادگى ، و فردا روز مسابقه است ، پاداش برندگان، بهشت ، و كيفر عقب ماندگان آتش است.»[2]

حضرت می فرمایند : دنیا به شما پشت کرده و شما گمان می‌کنید دنیا به شما رو کرده است، دنیا اعلام خداحافظی می‌کند، و دور شدن از شما را به اطلاع همگان می رساند خداحافظی خود را به همه اطلاع داده و هیچ کس را از رفتن خود بی‌خبر نمی‌گذارد همچنان که آخرت همه به ما  رو کرده و اشراف (ظهور) پیدا نموده آخرت نیز نزدیکی و درخشش خود را به همه اعلام می کند. در دنیا به همه خبر می دهد من رفتم و آخرت هم به همه خبر می دهد من آمدم.

«إِنَّ الْيَوْمَ الْمِضْمَارَ وَ غَداً السِّبَاقَ » مضمار در لغت به معنای آمادگی است که اسب برای مسابقه دادن پیدا می کند ، امروز روز آماده شدن برای قیامت است، کل دنیا زمان آمادگی قیامت است،  در قیامت معلوم می‌گردد که چه کسی از چه کسی سبقت گرفته و چه کسی برای ورود به قیامت آماده بوده .

ـ "إنّ" و "قد" هر دو حرف تأکید است شما گمان می‌کنید این سرای موقت به شما رو آورده  درحالیکه دنیا حقیقتاً با ما قهر است، وقتی کسی به کسی پشت می‌کند دلیل آن است که از او دوری می جوید و به او علاقه ندارد ، دنیا با پشت کردن اعلام می‌دارد علاقه‌ای به ماندن ما ندارد،مرگ ما را به فضایی بالاتر از دنیا دعوت می کند و اعلام می دارد که شما برای آن ساخته شده اید از سویی آخرت اعلام آشتی با ما را دارد باید با او همراه شد،اگر ادبار دنیا و اقبال آخرت را باور کنیم تمام امورات مان سامان می یابد و عاقبت بخیر می شویم . 

الحمدلله ربّ العالمین

اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد و عجّل فرجهم

 



[1]. ترجمه مرحوم دشتی

[2]. ترجمه مرحوم دشتی