.

" شرح دعای مکارم الاخلاق "

جلسه چهاردهم _ 91/2/11

 

*دعاي 20 مكارم الاخلاق، فراز

وَ اكْفِنِي مَئُونَةَ الِاكْتِسَابِ                      مرا از سختي و رنج بدست آوردن روزي كفايت كن.

 وَ ارْزُقْنِي مِنْ غَيْرِ احْتِسَابٍ                   و روزيم را از جايي كه گمان نمي‌برم به من عنايت فرما

 فَلَا أَشْتَغِلَ عَنْ عِبَادَتِكَ بِالطَّلَبِ              تا در راه بدست آوردن روزي از بندگيت باز نمانم

 وَ لَا أَحْتَمِلَ إِصْرَ تَبِعَاتِ الْمَكْسَبِ             و سنگيني و بال آن را به دوش نكشم.

حضرت سيد الساجدين امام زين العابدين (ع) ‌به ما آموزش مي‌دهند كه نبايد دغدغه‌ي فكري در مورد روزي داشته باشيم زيرا به خلقيات مثبت انسان آسيب وارد مي‌كند يعني اگر معرفت ما نسبت به خداي سبحان افزايش يابد متوجه خواهيم شد كه وجود او براي روزي رساني آنهم به وفور و با قوت، كفايت مي‌كند و دغدغه‌ي انسانها از آنجا ناشي مي‌شود كه خود را در زمينه‌ي ارزاق مادي و معنوي مؤثر مي‌دانند و نوع وسيله‌‌ايي كه الطاف حق را جاري مي‌كند، خود تعيين مي‌كنند لذا به زحمت و مونه‌ايي كه امام به آن اشاره فرموده‌اند دچار شده و اگر مطابق ميل او انجام نگيرد و به گمان او جامه‌ي عمل پوشانده نشود با خداي سبحان درگير شده و به اخلاقيات و اعتقادات او از جمله توكل و رضايت و تسليم و قناعت و ... آفت وارد مي‌شود.

پس اگر روزي خود را «مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِب‏»[1] از طرف خداي سبحان ( از آنجايي كه تصورش را نمي‌كنيم و بي‌حساب به ما عطا مي‌شود ) بدانيم، قطعاً‌ با سهولت نيز در اختيار ما قرار مي‌گيرد، به بندگي ما نيز صدمه‌اي وارد نمي‌شود زيرا اساساً خود را لايق دريافت چنين روزيي نمي‌دانستيم پس بطور مداوم شاكر حضرت حق نيز خواهيم بود و لطف و احسان او را همواره مشاهده مي‌كنيم.

امام صادق (ع) مي‌فرمايند: «إنّ‏ اللَّه‏ أبى إلّاأن يجعل أرزاق المتّقين من حيث لايحتسبون‏»[2]« خداي سبحان براي مؤمنين روزي بي‌حساب قرار داده است. »

و از طرفي روزي بي‌حساب طبق فرموده‌ي امام صادق (ع) روزي با بركت و ماندني است في قوله تعالي « وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ‏ اي‏ يبارك‏ له‏ فيما أتاه.» مبارك مي‌شود براي او در آن چيزي كه خدا به او داده است. بركت و بركه از يك ماده است به معني گودالي كه در آن آب جمع مي‌شود و باقي مي‌ماند.

پيام كلام امام سجاد (ع)‌ را در يك جمله خلاصه مي‌كنيم كه روزي‌هاي بي‌حساب خداي سبحان سه ويژگي دارد:‌

1-  مبارك است.

2-  قابل تصور انسان نيست.

3-  كيفيت و كميت آن چنان است كه قابل شمارش نمي‌باشد.

و اين سه، شامل انواع روزيهاي مادي و معنوي مي‌شود. و البته بعضي از شارحين مي‌فرمايند: روزي بي‌حساب شامل روزي بدون منّت هم مي‌شود يعني خدايا ! بگونه‌‌ايي به من عطا كن كه هيچ كس بابت آن مطالبه‌ي خاص نداشته باشد. ملامت و تحقير و منّت و اذيت در آن نباشد. خود را بدهكار به مردم ندانم و تمام پرداختهايم به تو و در راه تو باشد.

در واقع همانطور كه تو روزي بي‌حساب به من هبه مي‌كني منهم در راه تو پرداخت بي‌حساب داشته باشم.

و بزرگان ديگر از علما مي‌فرمايند:‌ روزي من حيث لايحتسب روزيي است كه در آخرت حجتي عليه ما نشود و با آن محاسبه نگرديم يعني آنقدر در جهت صحيح مصرف شود كه اين نعمت در قيامت، به مواخذه و نقمت تبديل نگردد بلكه موجبات سرعت سير ما را هم در عقبات فراهم كند و هم در دنيا از بندگي صحيح باز ندارد چنانچه بسياري از افراد در نماز و عبادات خود هم به فكر سكه و سهام و ارز و ... مي‌باشند.

و در پايان حضرت به كلمه‌ي « إِصْرَ » به معناي بار سنگين كه انسان را زمين گير مي‌كند، اشاره مي‌فرمايند يعني خدايا ! به من بگونه‌ايي روزي عطا فرما كه سنگيني و اسارتهاي مادي و مشغوليت آن، مرا از تو دور نكند همان طور كه پيامبر اكرم (ص) در حجة الوداع فرمود: «أَلَا إِنَ الرُّوحَ‏ الْأَمِينَ‏ نَفَثَ فِي رُوعِي، أَنَّهُ لَا تَمُوتُ نَفْسٌ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ رِزْقَهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ وَ لَا يَحْمِلَنَّكُمُ اسْتِبْطَاءُ شَيْ‏ءٍ مِنَ الرِّزْقِ أَنْ تَطْلُبُوهُ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ قَسَّمَ الْأَرْزَاقَ بَيْنَ خَلْقِهِ حَلَالًا وَ لَمْ يَقْسِمْهَا حَرَاماً فَمَنِ اتَّقَى اللَّهَ وَ صَبَرَ، أَتَاهُ اللَّهُ بِرِزْقِهِ وَ مَنْ هَتَكَ حِجَابَ السَّتْرِ وَ عَجَّلَ فَأَخَذَهُ مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ، قُصَّ بِهِ مِنْ رِزْقِهِ الْحَلَالِ وَ حُوسِبَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.» كه روح الامين در خاطر من دميد و گفت:‌ هيچ كس نمي‌ميرد مگر اينكه روزي‌اش را كامل بخورد. شما تمام ميلتان به طلب روزي نباشد مختصر كنيد طلب را و بندگي را مفصل انجام دهيد. طلب رزق را مجمل و مختصر كنيد چون روزي شما بدون طلب هم مي‌رسد. البته گاهي اوقات روزي دير مي‌رسد مبادا در اين مدت مرتكب معصيت شويد، معصيت ناشكري هم بسيار سنگين است.

« اللَّهُمَّ فَأَطْلِبْنِي بِقُدْرَتِكَ مَا أَطْلُبُ، وَ أَجِرْنِي بِعِزَّتِكَ مِمَّا أَرْهَب‏»

«الهي، آنچه را كه در راه بدست آوردن آنم، به قدرتت برايم فراهم نما و از آنچه بيم دارم به عزتت پناهم ده.»

حضرت در اين فراز به درخواست مهمي اشاره مي‌فرمايند كه خدايا ! مطالبه من و تو يكسان و هماهنگ باشد يعني بگونه‌ايي نباشد كه من طلب روزي مادي كنم و تو از من طلب بندگي كني.

بلكه من از تو عبوديت مي‌خواهم و تو بر من ربوبيتت را الهام كن تا درگيري و نزاع و اعتراضي بين من و تو نباشد و اين درخواست هميشگي است ( اطلبُ فعل مضارع و دلالت بر حال و‌ آينده مي‌كند)

خدايا ! با عزت بخشي و نفوذ‌ناپذيري خودت، مرا پناه و در جوارت قرار بده تا از هر گونه ترس ناتواني، خواري و عجز ، بي‌ديني ، نياز به خلق، پيري ... در امان بمانم و تو در همه مراحل و شرايط زماني و مكاني كفايتم را بر عهده گيري و عزيزم بداري.

خدايا ! وقتي نهايت كرامت مهر و رأفت و حكمت را در تو مي‌بينم، قطعاً مي‌تواني‌ اين صفات را در من هم جاري ‌كني و حفيظ من خواهي بود.

خدايا ! تو عزيز و نفوذ‌ناپذير و محترم و قدرتمندي و محققاً‌ معّز بنده‌ي خود هم خواهي بود و كسي قدرت نفوذ در تو و يا تخريب شخصيت مرا ندارد و چون تو عالم مطلقي، هيچ وقت نگران انواع روزيهاي مادي و معنوي خود نمي‌باشم بلكه هميشه نگران قصور در بندگي هستم كه خود موجبات تنگي روزي و عدم وسعت را فراهم مي‌كند.

« وَ صُنْ وَجْهِي بِالْيَسَارِ، وَ لَا تَبْتَذِلْ جَاهِي بِالْإِقْتَارِ فَأَسْتَرْزِقَ أَهْلَ رِزْقِك‏»

خدايا !‌ آبرويم را به توانگري حفظ كن و قدر و منزلتم را به تنگدستي پست مفرما كه از روزي خوارانت روزي طلبم.»

توضيحاً‌ اينكه:‌ از خداوند مي‌خواهيم كه هيچگاه ما را محتاج خلق قرار ندهد، خلقي كه خود مرزوق و جيره‌خوار خداوند هستند.

خدايا !‌ آبروي من بواسطه درخواست از خلق نريزد و بواسطه‌ي اينكه حمد و ثناي مردم را بكنم تا به من اعطايي داشته باشند، قدر و منزلتم را پايين نياور.

خدايا !‌ قادر مطلق و روزي دهنده‌ي دائم تويي مبادا من به كساني واگذار شوم كه در پرداخت به من كوتاهي و منعي داشته باشند و بدين وسيله مرا تحقير و بي‌آبرو كنند.

خدايا ! نيازمندي به خلق مساوي است با از بين رفتن عزت و احترام و اعتبار چنانچه امام باقر (ع)‌ فرموده‌اند: « لَوْ يَعْلَمُ‏ السَّائِلُ‏ مَا فِي‏ الْمَسْأَلَةِ مَا سَأَلَ أَحَدٌ أَحَداً وَ لَوْ يَعْلَمُ الْمُعْطِي مَا فِي الْعَطِيَّةِ مَا رَدَّ أَحَدٌ أَحَدا»

اگر هر كسي كه درخواستي از ديگري مي‌كند، مي‌دانست كه هر طلبي چقدر نازيبايي براي او فراهم مي‌كند، هيچ كس از ديگري درخواستي نمي‌كرد. »

«پس هر اعلام نيازي به خلق مساوي است با از دست دادن جايگاه انساني و بي‌اعتبار شدن نزد حضرت حق »



[1] سوره‌ي مباركه‌ي طلاق ، آيه 3

[2] هلالى، سليم بن قيس، كتاب سليم بن قيس الهلالي، 2جلد، الهادى - ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1405ق.

تعجيل در فرج بقية الله االاعظم عجل الله تعالي فرجه الشريف صلوات