.

" شرح دعای مکارم الاخلاق "

جلسه ششم _ 90/9/21

 

            دعاي 20 مكارم الاخلاق «و طيبِ المخالَقَه و السبق الي الفضيله و ايثار و تركِ التعيير و الافضال علي غير المستحق »

حضرت زين العابدين امام سجاد (ع) در ادامه مباحث اخلاقي خود به درخواستي ديگر از خداي سبحان اشاره فرمودند : «طيب المخالقه» در توضيح اين جمله بايد عرض كنيم كه طِيبْ از طَيِبْ به معني پاكي همراه با جاذبه است و مخالَقَه از ماده خُلق و به معني اخلاقيات و رفتار مي‌باشد.

 حضرت از خداي سبحان درخواست خُلقي پاك همراه با جاذبه مي‌‌كنند. گاهي روي سطح ميزي پاك است اما پر از خاك و گرد و غبار مي‌باشد، در اين صورت گرچه نجس نيست ولي جاذبه هم ندارد و موافق طبع نيست. گاهي انسان متخلق به رذائل محرمه نيست كه در او نجاست باطني و ظاهري ايجاد كند ولي داراي خلقياتي است كه در اطرافيان جاذبه‌اي هم ايجاد نمي‌كند مثل تذكرات پي در پي و سئوالات بيجا و غير لازمي كه بين دو نفر مطرح مي‌شود و باعث رنجش طرفين مي‌گردد و به‌جاي لذت از مصاحبت با يكديگر، ‏‏‏نفرت و دوري بين دو مومن برقرار مي‌شود.

آنقدر مسئله خوش خلقي مهم است كه خداي سبحان به اولين نفر خلقت، پيامبر(ص) مي‌فرمايد: اي پيامبر! اگر ما به تو حسن خلق و جاذبه نداده بوديم و تو با اطرافيانت خشن و غضب آلود برخورد مي‌كردي همانا مردم از اطراف تو گريزان مي‌شدند .

طيب را درمورد عطر خوشبويي كه اطرافيان را به سمت خود جذب مي‌كند هم، به كار مي‌برند . پس اخلاقيات و رفتار انسان بايد به گونه‌اي باشد كه پيوست به يكديگر ايجاد شود نه گسست و نفرت .

واز طرفي بحث مخالقه طرفيني است يعني انسان بتواند با افراد خوش خلق با حسن رفتار برخورد كند . بعضي از انسانها بقدري عبوس و بدخلق هستند كه به هيچ وجه جذب افراد خوش خلق هم نمي‌شوند چه برسد به افراد معمولي .

والبته بعضي از شارحين صحيفه مي‌فرمايند: طيب المخالقه يعني حسن خلقِ همراه با جاذبه، از طرف ما شروع شود و ما نسبت به اين امر سبقت داشته باشيم و ابتدا به ساكن با مردم عبوس و يا بي‌تفاوت نباشيم .

والسبق الي الفضيله : حضرت درادامه به پيشتازي در فضايل اشاره مي‌فرمايند يعني هر كمالي و درجه رفيعي كه به انسان عرضه مي‌شود شايسته است كه فوري كسب كند و سعي نمايد هميشه نفر اول درمسابقات باشد .

ممكن است اين درخواست شبهه انحصارطلبي را ايجاد كند ولي بزرگان در جواب مي‌فرمايند عرصه و ميدان پيشتازي در خيرات براي همه فراهم است وآنقدر اين ميدان گسترده است كه همه مي‌توانند نفر اول در فضايل باشند و در خط مقدم قرار گيرند .

اين درخواست باعث مي‌شود كه افراد توانمند برخورد كنند و شرط خير رساني خود را منوط به خيررساني ديگران نكنند و يا در خويشتنداري و صبر و شرح صدر و به كار بردن الفاظ زيبا بامردم، منتظر همين رفتار از طرف مقابل نباشند مثلا در روايات مي‌فرمايند سبقت در سلام 69 ثواب دارد و به پاسخگويي به آن سلام، يك امتياز مي‌دهند و مسلما انساني كه 69 پاداش دارد بسيار توانمند‌تر از فردي است كه يك پاداش خواهد داشت لذا يكي از مزاياي سبقت در فضايل، افزايش قوت و توان انسان مي‌باشد .

الف و لام در «الفضيله» ال استغراق است يعني انسان به يك فضيلت اكتفا نكند بلكه مزين به تمام فضايل و انواع كمالات گردد . در خانه‌داري موفق، در امور اجتماعي موفق ،در كسب علم موفق ،در امور عبادي موفق... و به نمره كم راضي نبودن و رعايت اعتدال در رفتار (مثلا علم آموزي سبب نشود كه از امور خانه‌داري و تدبير منزل غافل گرديم و يا رسيدگي به خلق باعث نشود كه امور عبادي را فراموش كنيم )

پس «اسبق الي الفضيله» يعني حريم كمالات نامحدود است بتازيد و همه آنان را كسب كنيد .

و ايثار التفضل حضرت درخواست ديگرشان را مبتني بر ترجيح دادن خيرات قرار دادند ايثار يعني اختيار كردن و ترجيح دادن و تفضل يعني بخشش و احسان و خيرات .

در روايات مي‌فرمايند «يدالاولياء خيرمن يد السفلي» دست دهنده بهتر از دست گيرنده است يعني صدور لطف به ديگران را بر گيرندگي لطف ترجيح دهيد . خداي سبحان آغاز كننده‌ي احسان است و هريك از بندگان هم كه چنين كند متخلق به صفت حقاني شده است پس حضرت با مطرح كردن اين درخواست خط بطلاني روي اين عقيده مي‌‌كشند كه در شروع او لطف كند تا ما هم لطف كنيم ابتدا او صبوري به خرج دهد تا ما هم صبور شويم .

ابتداءا او كظم غيظ كند تا ما هم عصبانيت خود را كنترل كنيم .... شما بايد آغاز كننده تمام فضيلتها باشيد و وظيفه خود را انجام دهيد بدون توجه به اينكه مخاطب شما چه عكس العملي نشان خواهد داد . البته احسان كردن به مردم دو نوع است :

1- جزائاً : يعني فردي به ما لطفي كرده و ما بواسطه هل جزاء الاحسان الا الاحسان پاسخگوي لطف او خواهيم بود .

2- تفضلاً يعني بدون علت به ديگران لطف ‌كنيد و خدمات رساني داشته باشيد در اين صورت به نام ديگر خداي سبحان هم متخلق خواهيد شد و آن نام محسن است خداي محسن كسي است كه بدون نياز به بنده و تفضلا به او خير رساني دارد .

يكي از مصاديق احسان تفضلي، دعا كردن است . ما در شبانه روز خود را مقيد مي‌كنيم كه به بسياري از علما و شهدا و بزرگان دعا كنيم و سلام و درود بفرستيم بدون اينكه آنان مستقيما براي زندگي شخصي ما كاري كرده باشند (مثل سلام به اصحاب امام حسين در زيارت عاشورا و يا دعا به 40 مومن و عالم درنماز شب .....)

و ترك التعيير: تعيير يعني نسبت عار و نقص به كسي دادن. حضرت از خداي سبحان مي‌خواهد كه نسبت نقص و ننگ به كسي ندهند و اين خصوصيت را ترك كنند.

پيامبر اكرم مي‌فرمايند : « من عير مومن بذنب لم يمت حتي يرتكبه » هر كسي مومني را به صفتي سرزنش كند به او نسبت نقص دهد نمي‌ميرد مگر آنكه خودش در دنيا به آن مرتكب شود .

معمولا كسي كه از خودش خاطر جمع است ديگران را سرزنش مي‌كند در حاليكه اين اعتماد به نفس خطرناك است و شخص بايد بداند كه اگر مرتكب رذيله‌اي نشده است بدليل عصمتي است كه خداي سبحان به او تفضل كرده است (يا عاصم من استعصمه) نه اينكه اين عصمت  او را متخلق به عجب و غرور و ملامت ديگران كند كه يك لحظه واگذاري فرد به خودش انسان را به انواع گناهان و حتي بيش از بقيه آلوده مي‌كند .

البته تذكر حضرت به معني ترك نهي از منكر نيست . زيرا در تعيير شخصيت و هويت انساني فرد به زير سوال برده مي‌شود كه مذموم است ولي در نهي از منكر فعل فرد جداي از شخصيتش مورد نهي قرار مي‌گيرد كه اين امر ممدوح است .

در بعضي از نسخ صحيفه به جاي تعيير، تقطير آمده است يعني بخل ورزيدن . خدايا مرا به صفت جود و سخاوت مزين كن به گونه‌اي كه به راحتي از موجودي و دارايي خود به ديگران ببخشم و بخل را ترك كنم .

والا فضال علي غير المستحق : مستحق شناسي يكي ديگر از ويژگيهاي مورد درخواست امام سجاد (ع) است . مثلاً اكرام كردن به غير مستحق تبذير است يعني بذر را در جاي غير مناسب كاشته‌ايد.

بذر بايد در زمين قابل رشد پراكنده شود نه روي سنگي كه قابليت كمال را ندارد. هميشه مستحق و فقير در امور مالي بكار نمي‌رود بلكه بايد به مستحق علمي، معارف آموزش داده شود. به مستحق عاطفي، ترحم و رحمت عنايت شود. ‏به متواضع، احترام گذاشته شود. چنانچه يك فرد متكبر را نبايد تحويل گرفت و به او اعتنا كرد (متكبر مستحق احترام نيست ).

از كسي كه كار مثبتي انجام داده و يا گفتار بحقي بر زبان رانده مدح و تعريف كنيد همانگونه كه ثناگويي از كسي كه ظرفيت ندارد جايز نيست و به برادر و خواهر مومني كه مستحق مالي است امداد رساني داشته باشيد همانطور كه كمك مالي به غير متديني كه از مالش به جهت فسق و فجور استفاده مي‌كند توصيه نشده است .

(به‌طور خلاصه امداد رساني بايد به كسي باشد كه ظرفيت داشته واز محدوده خود تجاوز نكند شاكر باشد و ناسپاسي نكند و متدين باشد و امداد شما را به جهت بندگي بيشتر به كار بندد.)

هديه به پيشگاه مطهر پيغمبر خاتم صلي الله عليه و آله و سلم صلوات