.

گزیده ای از کلاس آداب در قرآن ( استاد گرامی خانم زهره بروجردی               آداب سخن گفتن 

1-«إِلاَّ قيلاً سَلاماً سَلاما» «سخنى جز سلام و درود نيست.»[1]

نوع و جنس گفتار ما به گونه‌اي باشد كه طرف مقابلمان اذيت نشود. نوعِ كلام بايد حيات بخش باشد و صدمه‌اي به طرف مقابل نرساند.

2-پرهيز از لغو: «لا يَسْمَعُونَ‏ فيها لَغْواً وَ لا تَأْثيماً » «‌ در آنجا نه بيهوده‏اى مى‏شنوند و نه [سخنى‏] گناه ‏آلود.»[2]

گفتار ما لغو نباشد،‌ حرفي باشد كه منفعت عقلايي اعم از معنوي يا مادي بر آن بار شود. گاهي اوقات زياده‌گويي و تأكيد و تكرار مي‌تواند لغو باشد.

3-پرهيز از نسبت گناه و خطا به يكديگر: « لا يَسْمَعُونَ‏ فيها لَغْواً وَ لا تَأْثيماً » «‌ در آنجا نه بيهوده‏اى مى‏شنوند و نه [سخنى‏] گناه‏آلود.»[3]

با گفتارمان نسبتِ گناه و خطا به يكديگر ندهيم و فرافكني نكنيم چون در واقع گرفتار ظلمت نفس شده‌ايم.

4-بيان قاطع در كلام: «وَ قُولُوا قَوْلاً سَديداً » « ... ‌و سخنى استوار گوييد.»‌[4]

گفتار بايد قاطع باشد و ديگران را به ترديد نياندازد. مطالب بايد مرجع معتبر داشته باشد.

5- بيان احساسات در كلام: « قُلْ‏ أُوحِيَ‏ إِلَيَ‏ أَنَّهُ‏ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً »‌

« بگو: «به من وحى شده است كه تنى چند از جنّيان گوش فرا داشتند و گفتند: راستى ما قرآنى شگفت‏آور شنيديم.» [5] «يَهْدي‏ إِلَى‏ الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنا أَحَدا»‌ «‌[كه‏] به راه راست هدايت مى‏كند. پس به آن ايمان آورديم و هرگز كسى را شريك پروردگارمان قرار نخواهيم داد.»‌[6]

شگفتي و احساس در كلام بيان شود، و صرف انتقال الفاظ بدون انتقال عواطف كافي نيست آهنگ كلام بايد تغيير كند.

6-پرهيز از تيزي و آزاردهندگي : «وَيْلٌ‏ لِكُلِ‏ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ »‌ «‌ واى بر هر بدگوى عيبجويى،»‌[7]

در كلام بايد از الفاظي استفاده كرده كه هم پيام را منتقل كند و هم شنونده اذيت نشود و خدشه‌اي به او وارد نشود به عبارتي نيش نداشته باشد.

7-پرهيز از تشبيهات نامناسب : « إِنَّمَا الْبَيْعُ‏ مِثْلُ‏ الرِّبا »‌ « داد و ستد صرفاً مانند رباست.»[8]

تشبيه در كلام نوعي هنر است بايد سعي كنيم تشبيهاتي كه در گفتار وارد مي‌كنيم صحيح و مناسب باشد چون تشبيهات نامناسب منجر به رفتار نامناسب مي‌شود.

8-پرهيز از تحقير ديگران: « وَ إِذْ قالَتْ‏ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يا أَهْلَ يَثْرِبَ لا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَ يَسْتَأْذِنُ فَريقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَ ما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُريدُونَ إِلاَّ فِراراً »‌ «‌ و چون گروهى از آنان گفتند: «اى مردم مدينه، ديگر شما را جاى درنگ نيست ، برگرديد.» و گروهى از آنان از پيامبر اجازه مى‏‌خواستند و مى‏ گفتند: «خانه‏ هاى ما بى‏ حفاظ است» و[لى خانه‏ هايشان‏] بى‏ حفاظ نبود، [آنان‏] جز گريز [از جهاد] چيزى نمى‏ خواستند.» [9]

منافقين به مؤمنين اهل مدينه « يا اهل يثرب » مي‌گفتند، يثرب نمادي براي فحشا بوده ، ولي پيامبر (ص) فرمودند:‌ «يا أَيُّهَا الَّذينَ‏ آمَنُوا» و گذشته نامناسب آنها را به رُخشان نكشيدند، پيام صحيح بايد عاري از هر گونه تحقير باشد، با كلام بايد استعدادها بارور شود نه افراد تحقير شوند.

9-جملات كلام زيبا باشد:‌  ‌»وَ قُولُوا لِلنَّاسِ‏ حُسْناً » «‌و با مردم [به زبانِ‏] خوش سخن بگوييد»[10]‌

ظاهر كلام بايد زيبا باشد. اصطلاحاتي مثل نَميري، گم نشو ممكن است با احساس هم بيان شود ولي بار زيبايي ندارد.

10-پرهيز از پيچيدگي در كلام: «‌يَفْقَهُوا قَوْلي‏» «‌ [تا] سخنم را بفهمند،» [11]

كلام بايد رسا و واضح باشد و شفاف مطلوب را بيان دارد امّا بي‌پروا نباشد.

11-كلام روان باشد: « قَوْلاً مَيْسُوراً » «‌ پس با آنان سخنى نرم بگوى.» [12]

كلام نرم و روان و راحت و بي‌آ‍زار و بي‌تكلّف و دل شادكن باشد.

12-پرهيز از عبارات نامناسب: « لا تَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرْنا وَ اسْمَعُوا وَ لِلْكافِرينَ عَذابٌ أَليم»‌ «‌ نگوييد: «راعنا»، و بگوييد: «انظرنا»، و [اين توصيه را] بشنويد؛ و [گر نه‏] كافران را عذابى دردناك است.» [13]

«راعنا» در زبان عرب به معناي « مراعات ما را بكن» بود ولي در زبان يهود به معناي استحمار به كار مي‌رفت خدا گفت:‌ از اين عبارت كه ديگران برداشت نامناسب دارند استفاده نكنيد به جاي آن عبارت متعارف و صحيحي را بيان كنيد كه ذو وجهين نيست و يك معنا بيشتر از آن اراده نمي‌شود.

13-پرهيز از شكايت: « وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ‏ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهانَنِ » «  و امّا چون وى را مى‏آزمايد و روزى‏اش را بر او تنگ مى‏گرداند، مى‏گويد: «پروردگارم مرا خوار كرده است.»[14]

خدا گروهي را با وسعت و گروهي را با تنگنا گرفتار مي‌كند و در تنگنا بعضي از نعمات از آنها گرفته مي‌شود در اين زمان افراد مي‌گويند خدا مرا خوار كرده است، كلام بوي شكايت دارد اين لسان لسان ذم است خدا مذمتشان مي‌كند، كلام بايد بوي حمد و ثنا داشته باشد، كلام نبايد به نحوي باشد كه نواقص ما در آن جلوه‌گر شود. « اً قالُوا هذَا الَّذي‏ رُزِقْنا»‌ «‌ مى‏گويند: «اين همان است كه پيش از اين [نيز] روزىِ ما بوده.» [15]

14-كلام بار مثبت داشته باشد: « وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ‏ فَحَدِّث‏» «‌و از نعمت پروردگار خويش [با مردم‏] سخن گوى.» [16]

كلام نبايد بار منفي داشته باشد و ديگران را اذيت كند. مثلاً هر گاه از حضرت آية‌الله بهجت (ره) حال كسالتشون را مي‌پرسيدند ايشان مي‌گفتند:‌ حال قسمت‌هاي سالم بدنم را بپرسيد. اين پاسخ بار مثبت دارد.

15-پرهيز از شلوغ كاري در كلام: « وَ لا تَمْنُنْ‏ تَسْتَكْثِرُ »‌ «‌ و منّت مگذار و فزونى مَطَلب.» [17]

گاهي در كلام ما مطلبي را آنقدر بزرگ جلوه مي‌دهيم كه گويا ساعت‌ها براي دريافت آن وقت گذاشته‌ايم و زحمت كشيده‌ايم در اين زمان سخن ما با منّت همراه مي‌شود و منت ناگوار است.

16-تعادل در كلام: « وَ رَتِّلِ‏ الْقُرْآنَ‏ تَرْتيلاً »‌ « يا بر آن [نصف‏] بيفزاى و قرآن را شمرده شمرده بخوان.» [18]

نحوه تكلم نبايد چندان تند باشد كه بعضي كلمات خورده شود و نامفهوم گردد و نبايد چندان با فاصله باشد كه جاذبه‌اي در آن نباشد.

17-پرهيز از درخواست نامناسب در كلام: « فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ‏ أَسْفارِنا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْناهُمْ أَحاديثَ وَ مَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ في‏ ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ »  «  تا گفتند: «پروردگارا، ميان [منزلهاى‏] سفرهايمان فاصله انداز.» و بر خويشتن ستم كردند. پس آنها را [براى آيندگان، موضوعِ‏] حكايتها گردانيديم، و سخت تارومارشان كرديم؛ قطعاً در اين [ماجرا] براى هر شكيباى سپاسگزارى عبرتهاست.»‌[19]

جريان دو شهري كه چسبيده به يكديگر بودند مردم آن دو شهر مي‌گفتند چه خبر است هر روز شما را ببينيم از قدم گفتند دوري و دوستي اگر گاهي يكديگر را نبينيم دلمان براي هم تنگ مي‌شود، ميان آن دو شهر فاصله افتاد و آنها تكه تكه شدند بايد به درخواست‌هايمان توجه داشته باشيم و از درخواست‌ نامناسب بپرهيزيم زيرا كلام تيزي دارد و اثر مي‌گذارد.


[1] سوره مباركه واقعه، آيه 26

[2] سوره مباركه واقعه،‌آيه 25

[3] سوره مباركه واقعه،‌آيه 25

[4]  سوره مباركه احزاب ، آيه 70

[5] سوره مباركه جن ،‌آيه 1

[6] سوره مباركه جن ، آيه 2

[7] سوره مباركه همزه ، آيه 1

[8] سوره مباركه بقره،‌آيه 275

[9] سوره مباركه احزاب ، آيه 12

[10] سوره مباركه بقره، آيه 83

[11] سوره مباركه طه،‌آيه 28

[12] سوره مباركه اسراء ،آيه 28

[13] سوره مباركه بقره، آيه 104

[14] سوره مباركه فجر،‌آيه 16

[15] سوره مباركه بقره، آيه 25

[16] سوره مباركه ضحي‌،آيه 11

[17] سوره مباركه مدثر ، آيه 6

[18] سوره مباركه مزمل ، آيه 4

[19] سوره مباركه سبأ ،‌آيه 19

 

 

اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم