.

 
امام رضا شناسي  (استاد محترم خانم زهره بروجردي)                                                             جلسه 15

در جلسه‌ی قبل در محضر علی بن موسی الرضا(ع) به بررسی نام ظاهر خدای سبحان از دیدگاه امام رضا(ع) پرداختیم و گفتیم «ظاهر» نامی از اسامی حضرت حق است که در هر حال بر همه چیز غلبه دارد و این نام غالب است و ما فیها مغلوب، اهل معرفت در این عالم به هر کجا نگاه مي‌كند و هر شیء از اشیاء و یا فردی از افراد را مي‌بيند همه را جلوه‌اي از نام ظاهر حضرت حق مي‌دانند. اگر کسی به دعای امام زمان به چنین ديد زيبايي نائل شود. هیچ گاه امور عالم ماده و کثرات آن وي را به خود مشغول نمی‌دارد زیرا نام ظاهر حق انسان را از هر کثرتی بی‌نیاز می‌کند این فرد تنها یک چیز می‌بیند آن هم جلوه‌ی نام ظاهر معشوق است.
 
با بصیرتی که حضرت در رابطه با نام ظاهر خدا براي انسان ایجاد می‌کند، افراد هیچ‌گاه به خیراتی که از آنها صادر می‌شود مغرور نمی‌شوند. انجام هر خیری را قبل از آنکه به خود نسبت دهند آن را لطفی از سوی حق می دانند، وقتی به ثمره‌ی کار خیر می‌نگرند اثری از خود در آن کار نمی‌بینند، بلکه تنها غلبه حضرت حق در آن هویدا است. همچنین اگر کسی از دیگران دلگیر و افسرده خاطر شود چون آن فرد را تحت نام ظاهر حق می‌بیند و او را از آن جهت که بنده‌ای از بندگان حق است و آیه‌ای از آیات الهی است در پرتوی اسم ظاهر می‌بیند و از بدی و آزارش چشم می‌پوشد. با این دیدگاه زندگی برای هر صاحب بصیرتی راحت و سهل مي‌شود.

حال در ادامه‌ی این بحث می‌گوئیم حضرت علی بن موسی الرضا(ع) در توضیح اسم ظاهر گفته‌اند « أَنَّهُ مُدَبِّرٌ لِكُلِّ مَا يُرى » «ظاهر، کسی است که تدبير مي‌كند هر چیزی را که دیده می‌شود». اهل لغت شاید کمتر ظاهر را در معنای مدبر امور معنا کرده‌ باشند. اما حضرت می‌فرماید خداوند مدبر و تدبیر کننده‌ی امور بندگان است و اوامر بندگان را تنظیم می‌کند. در تدبیر حضرت حق منیت و نفسانیات بندگان ظهوری ندارد. هر چه هست وجه‌ي حقانی فرد است که جلوه‌ای از اسم ظاهر حضرت حق است.

اگر سؤال شود با توضیحی که شما از اسم ظاهر حضرت حق با توجه به گفته‌ی امام رضا(ع) مطرح كرديد. آيا انسان در این میان کاره‌ای نیست و قانون جبر بر زندگی او حاکم است؟ زيرا خداوند مدبر، تدبیر همه‌ي امور را می‌کند و آنچه را او اراده کند بنده انجام مي‌دهد و انسان در اراده‌ی حضرت حق جایی ندارد؟ نقش انسان بما هوالاانسان در هستی چیست؟ آیا او خود تدبیر امور می‌کند تا هر آنچه امور زندگی اوست خدا تدبیر می‌کند؟ ما در جواب یک پاسخ می‌دهیم:

اصل انسان مختار بودن اوست این اختیار در اینجا کاملاً ظهور دارد. زیرا او بزرگترین و اساسی ترین انتخاب زندگی خود را می‌کند! او انتخاب می‌کند که خدا به جای او انتخاب کند.

او تفویض امور خویش را به حضرت حق می‌سپارد . این تفویض امری اجباری نیست بلکه کاملاً اختیاری است. انسان آگاه هر روز صبح به خدای خویش می‌گوید: «وَ أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِباد»

اگر سوال شود شما چگونه گفته‌ی خود را اثبات می‌کنید؟ خواهیم گفت تفویض امور امری اختیاری است زیرا بسیار دیده می‌شود که افراد به اراده‌ی خود از این اختیار روی‌گردانند، آنها اصلاً حاضر نیستند امور خود را به خدا واگذارند و گمان کنند اگر خود تدبیر امور خویش را داشته باشند به یقین مؤفق‌ترند و بعضی (العیاذ بالله) مقداری از امور خود را به خدا واگذار می‌کنند اما اگر از آنها سوال شود خواهند گفت البته خدا امور ما را تدبیر می‌کند ولی اگر فلان کس نبود و یا فلان اتفاق نمی‌افتاد کار ما به نتیجه نمی‌رسید. اینان حقیقتاً بر اسم ظاهر خداوند سبحان چشم پوشیده‌اند. از این رو قرآن در آیات فراوانی مي‌گويد: اکثريت مردم جاهل‌اند، اکثريت مردم عاقل نیستند، . . .  نشان جهل و بی عقلی آنان همین است که جلوه‌ی نام ظاهر خدا را نمی‌بینند و او را مدبر امور خویش نمی‌دانند.

حضرت در ادامه ‌می‌فرمایند: « فَأَيُّ ظَاهِرٍ أَظْهَرُ وَ أَوْضَحُ أَمْراً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى‏» پس چه ظاهر از خداوند ظاهرتر و آشکارتر است.

حضرت حق در این جمله استفهام انکاری بیان می‌کنند که اصلاً هیچ ظاهری ظاهرتر و هيچ واضعي واضح‌تر از خدای سبحان نیست چنان نیست که تنها اهل معرفت و اهل دل از اسم ظاهر حضرت حق بهره‌مند شوند و بقیه افراد از آن بی‌بهره‌ باشند. هر کس که در پی دیدن اسم ظاهر خداوند باشد آن را خواهد دید، بلکه به گفته‌ی بابا طاهر عریان:

به دریا بنگرم دریا تو بینم                          به صحرا بنگرم صحرا تو بینم

به هرجا بنگرم کوه و در و دشت                  نشان از قامت رعنا تو بینم

اجازه بدهید این جمله‌ی حضرت را به شکل کاربردی بررسی کنیم:

من به جرأت عرض می‌کنم خدا برای عامه‌‌ی مردم در مسجد الحرام و حرم پیامبر بیشتر از زندگی روزمره‌شان جلوه‌گری دارد. افراد در زیارات جلوه‌ی نام ظاهر خدا را بیشتر ادراک می‌کنند. ممکن است کسی در خانه و شهر خودش اهل معصیت باشد ولی چنانچه توفیق حج نصیبش ‌شود نه تنها معصیت نمی‌کند بلکه از زمان‌های خود برای عبادت بیشترین بهره را مي‌برد. این یکی از مواردی است که نام ظاهر خدا جلوه می‌کند. اگر هر یک از ما همیشه حضور خدا را به همین اندازه واضح و روشن درک كنيم به یقین در امر بندگی قدم‌های فراوانی برخواهيم داشت.

حضرت در ادامه می‌فرماید: «فَإِنَّكَ لَا تَعْدَمُ صَنْعَتَهُ حَيْثُمَا تَوَجَّهْتَ وَ فِيكَ مِنْ آثَارِهِ مَا يُغْنِيكَ »

تو به هرجا رو کنی مصنوعات و مخلوقات او را می بینی و در وجود خودت آثاری از او هست که برای تو کافی است. حضرت بسیار روشن‌ گرانه بحث را دنبال می‌‌کنند و می‌فرمایند تو به هر کجا رو کنی مصنوعات و مخلوقات خدا را می‌بینی که این قسمت از سخن حضرت را ما به اندازه‌ی درک خویش توضیح دادیم.

امام در ادامه امام رضا(ع) می‌فرمایند: «آثَارِهِ مَا يُغْنِيك‏» در وجود خودت آثاری از او هست که برای تو کافی است. اگر یک‌بار دیگر روایت را از ابتدا در ذهن خویش مرور کنیم خواهیم دید که وجود هر انسانی به گفته‌ی امیرالمؤمنین(ع) چنين است حضرت مي‌فرمايند: تو گمان می‌کنی جِرم کوچکی هستی در حالیکه دنیایی بزرگ در تو نهفته است.

اگر روايت امام رضا(ع) را در كنار روايت اميرالمومنين(ع) بگذاريم خواهيم ديد هر لحظه اسم ظاهرِ خدا در وجود ما تجلي مي‌كند. اگر رشد و كمالي نصيب بنده مي‌شود تحت نام ظاهر خدا تدبير مي‌شود و آن مدبّر براي بنده اين ميزان كمال را تدبير كرده است حال انساني كه خداوند براي او چنين خيراتي را تدبير كرده است از سوي دشمن نفس تهديد مي‌شود زيرا نفس هر كس بزرگ‌ترين دشمن اوست اما انسان با توسل به اسم ظاهر خداوند می‌تواند بر اين دشمن غلبه كند.

 امام رضا(ع) در ابتداي توضيح اسم ظاهر خداوند فرمودند: اسم ظاهر آن است که بر همه چیز غلبه یافته و نسبت به همه چیز قادر است ايشان فرمودند: «ظَهَرْتُ عَلَى أَعْدَائِي‏» پیروز شدم بر دشمنم. حال اگر خدا اذن دهد که ما بر نفس اماره‌ی خویش غلبه کنیم دیگر نفس اماره‌ای از ما دیده نمی‌شود بلکه خدایی خدا جلوه‌ می‌کند و همین غلبه سبب می‌شود تا نفس اماره به نفس مطمئنه بدل ‌شود.

در نفس مطمئنه خدا ظاهر و غالب است و نفس اماره مغلوب.

و حضرت در پایان اسم ظاهر خداوند  در عیون الاخبار ج 1، صفحه‌ی 300، می‌فرماید: «الظَّاهِرُ مِنَّا الْبَارِزُ بِنَفْسِهِ وَ الْمَعْلُومُ بِحَدِّهِ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ لَمْ يَجْمَعْنَا الْمَعْنَى‏» «ظاهر در مورد ما مردمان به کسی گفته می‌شود که وجودش بارز و آشکار بوده، به وسیله‌ی حد و وصفش معلوم باشد، پس اسم مشترک است ولی معنی متفاوت. »

حضرت با این توضیح اسم ظاهر را میان خلق و خالق از یکدیگر جدا می‌کند، که از بحث ما خارج است.

 

هدیه به پیشگاه مطهر امام رئوف علیه السلام صلوات